લેહ: ભારતનું મહત્વાકાંક્ષી 'ગગનયાન' મિશન હવે અંતિમ તબક્કાની તૈયારીઓમાં પ્રવેશી રહ્યું છે, જેના ભાગરૂપે ઇસરોએ લદ્દાખના દુર્ગમ પહાડોમાં એક અત્યંત જટિલ પ્રયોગ હાથ ધર્યો છે. 'મિશન મિત્ર' (MITRA) તરીકે ઓળખાતા આ ખાસ અભ્યાસ હેઠળ, અવકાશયાત્રીઓ અને ગ્રાઉન્ડ કંટ્રોલ ટીમની માનસિક, શારીરિક અને કાર્યાત્મક ક્ષમતાઓનું પરીક્ષણ કરવામાં આવી રહ્યું છે. લેહની અંદાજે ૩૫૦૦ મીટરની ઊંચાઈ પર જ્યાં ઓક્સિજનનું સ્તર અત્યંત ઓછું હોય છે અને વાતાવરણમાં એકલતાનો અહેસાસ થાય છે, ત્યાં વૈજ્ઞાનિકો વાસ્તવિક અવકાશ જેવી જ પરિસ્થિતિઓનું નિર્માણ કરી રહ્યા છે. ૯ એપ્રિલ સુધી ચાલનારા આ મિશનનો હેતુ એ જોવાનો છે કે વિપરીત સંજોગોમાં માનવ મગજ કેવી રીતે પ્રતિક્રિયા આપે છે અને દબાણ હેઠળ નિર્ણયો લેવાની ક્ષમતા પર કેવી અસર પડે છે.

અવકાશ મિશનમાં માત્ર ટેકનોલોજી નહીં પણ માનવીય પરિબળો અને ટીમવર્ક સૌથી વધુ મહત્વના હોય છે. ઇસરો અને ભારતીય વાયુસેનાની ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ એરોસ્પેસ મેડિસિન દ્વારા સંયુક્ત રીતે ડિઝાઇન કરાયેલા આ પ્રોજેક્ટમાં બેંગલુરુના સ્ટાર્ટઅપ પ્રોટોપ્લેનેટનો પણ સહયોગ લેવામાં આવ્યો છે. લદ્દાખની આકરી ઠંડી અને પહાડી વાતાવરણ અવકાશના શૂન્યાવકાશ જેવી જ જટિલતા પૂરી પાડે છે, જેનાથી ગ્રાઉન્ડ કંટ્રોલ ટીમ અને અવકાશયાત્રીઓ વચ્ચેના સંકલનની વિશ્વસનીયતા ચકાસી શકાય. જો કોઈ કટોકટી સર્જાય તો સેકન્ડોના ભાગમાં કેવી રીતે સચોટ નિર્ણય લેવો, તેની તાલીમ અહીં આપવામાં આવી રહી છે. આ ડેટા ભવિષ્યના લાંબા ગાળાના અવકાશ મિશન માટે પાયાનો પથ્થર સાબિત થશે.

આ મિશનની ખાસિયત એ છે કે તે માત્ર શારીરિક ક્ષમતા જ નહીં, પરંતુ મનોવૈજ્ઞાનિક સંતુલન પર વધુ ભાર મૂકે છે. લાંબા સમય સુધી મર્યાદિત સાધનો અને એકલતામાં રહેવાથી માનસિક સ્વાસ્થ્ય પર શું અસરો થાય છે, તેનો ઊંડાણપૂર્વક અભ્યાસ કરવામાં આવી રહ્યો છે. ભારતના ભાવિ માનવ અવકાશ મિશનને વધુ સુરક્ષિત બનાવવા માટે આ પ્રકારના પ્રયોગો અનિવાર્ય છે. ગગનયાન દ્વારા જ્યારે ભારતીય અવકાશયાત્રીઓ પૃથ્વીની ભ્રમણકક્ષામાં જશે, ત્યારે તેમની સાથે આ મિશન મિત્રના અનુભવો અને ડેટા સુરક્ષા કવચ તરીકે કામ કરશે. લદ્દાખની આ ધરતી હવે ભારતના અંતરિક્ષ સપનાઓને નવી ઊંચાઈ આપવા માટે તૈયાર છે.