નવી દિલ્‍હી,તા.૧૦: જો તમે UPI અથવા IMPS દ્વારા કોઈને રૂ.૧૦,૦૦૦ થી વધુ રકમ મોકલો છો, તો તમારે પૈસા આવવા માટે એક કલાક સુધી રાહ જોવી પડી શકે છે. રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્‍ડિયા (RBI) દેશમાં વધતી જતી ડિજિટલ છેતરપિડીને રોકવા માટે એક મોટા પગલા પર વિચાર કરી રહી છે. નવી યોજના હેઠળ, રૂ.૧૦,૦૦૦ થી વધુ રકમના ડિજિટલ વ્‍યવહારો (UPI અથવા IMPS) પર ૧ કલાક સુધીનો કૂલિગ પીરિયડ લાગુ કરી શકાય છે. RBI એ ૮ મે, ૨૦૨૬ સુધી આ દરખાસ્‍ત પર સૂચનો માંગ્‍યા છે, જે પછી અંતિમ માર્ગદર્શિકા જારી કરવામાં આવી શકે છે.

૨૦૨૫ સુધીમાં ઓનલાઈન છેતરપિંડીને કારણે થતું નુકસાન રૂ.૨૨,૦૦૦ કરોડથી વધુ થવાનો અંદાજ છે. પરિણામે, ભારતીય રિઝર્વ બેંક કૂલિગ-ઓફ પીરિયડ પર વિચાર કરી રહી છે. આનાથી ટ્રાન્‍સફર એક કલાક માટે બ્‍લોક થઈ જશે, એટલે કે જે વ્‍યક્‍તિને પૈસા મોકલવામાં આવી રહ્યા છે તે વ્‍યક્‍તિને એક કલાક સુધી પૈસા મળશે નહીં.

આ સમયગાળા દરમિયાન, મોકલનારને ખબર હશે કે જેને પૈસા મોકલવામાં આવી રહ્યા છે. જો ટ્રાન્‍સફર કપટપૂર્ણ હોય, તો વ્‍યવહાર રદ કરી શકાય છે. જ્‍યારે રૂ.૧૦,૦૦૦ થી વધુના વ્‍યવહારો કુલ છેતરપિડીના ૪૫% છે, તે છેતરપિડીના કુલ મૂલ્‍યના ૯૮.૫% છે.

રૂ.૧૦,૦૦૦ થી વધુના વ્‍યવહારો એક કલાક માટે રાખવામાં આવશે, જે દરમિયાન ગ્રાહક વ્‍યવહાર રદ કરી શકે છે.

વરિષ્ઠ નાગરિકો માટે, એટલે કે ૭૦ વર્ષથી વધુ ઉંમરના લોકો માટે, રૂ.૫૦,૦૦૦ થી વધુના ટ્રાન્‍સફર માટે વિશ્વસનીય વ્‍યક્‍તિની પરવાનગી ફરજિયાત રહેશે.

વ્‍યક્‍તિગત અને નાના વ્‍યવસાય ખાતાઓમાં રૂ.૨.૫ મિલિયનથી વધુની થાપણો માટે, બેંક ચકાસણી પછી જ ભંડોળ જમા કરશે.

રિઝર્વ બેંક કિલ સ્‍વિચ પર પણ વિચાર કરી રહી છે - એક બટન જે ગ્રાહકોને એકસાથે બધી ડિજિટલ ચુકવણી ચેનલો (UPI, Kai અને ઇન્‍ટરનેટ બેંકિગ) ને અક્ષમ કરવાની મંજૂરી આપશે.

રિઝર્વ બેંકના મતે, આજે મોટાભાગની છેતરપિડી તકનીકી સિસ્‍ટમની ખામીઓને કારણે નથી, પરંતુ સામાજિક ઇજનેરી (જેમ કે ધાકધમકી અથવા પૈસા ટ્રાન્‍સફર કરવા માટે પ્રલોભન) દ્વારા થાય છે. છેતરપિડી કરનારાઓ ઘણીવાર પીડિતો પર માનસિક દબાણ લાવે છે અને તેમને વિચારવાનો સમય આપતા નથી. ૧ કલાકનો વિલંબ પીડિતોને વિચારવાનો અને વ્‍યવહાર રદ કરવાનો સમય આપશે.

૧ કલાકનો કૂલિગ પિરિયડ દરેકને લાગુ પડશે નહીં. રિઝર્વ બેંકે કેટલીક મુક્‍તિઓ પણ સૂચવી છે. આ નીચે મુજબ છે

ગ્રાહકો તેમના વિશ્વસનીય સંપર્કોને વ્‍હાઇટલિસ્‍ટ કરી શકે છે, તેમને પૈસા મોકલવામાં વિલંબને દૂર કરે છે.

આ નિયમ વેપારી ચુકવણીઓ (સ્‍ટોર પર ચુકવણીઓ), ઇ-મેન્‍ડેટ, ચેક અને ફખ્‍ઘ્‍ણ્‍ વ્‍યવહારો પર લાગુ થશે નહીં.

આ નિયમ UPI ના ઇન્‍સ્‍ટન્‍ટ પેમેન્‍ટ મોડેલની વિરુદ્ધ જઈ શકે છે. તે વપરાશકર્તાઓમાં મૂંઝવણ પણ પેદા કરી શકે છે અને વ્‍યવસાયિક વ્‍યવહારોમાં વિલંબ કરી શકે છે. વધુમાં, છેતરપિંડી કરનારાઓ લોકોને વ્‍હાઇટલિસ્‍ટ કરાવીને સિસ્‍ટમને છેતરપિંડી કરી શકે છે.

ડિજિટલ છેતરપિંડીના વધતા જતા કેસોને ધ્‍યાનમાં રાખીને, રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્‍ડિયા (RBI) નવા સુરક્ષા પગલાં લાગુ કરવાની તૈયારી કરી રહી છે. પ્રસ્‍તાવિત નિયમો હેઠળ, રૂ.૧૦,૦૦૦ થી વધુ રકમના વ્‍યવહારો તાત્‍કાલિક પૂર્ણ થવાને બદલે નિﾍતિ સમયગાળા માટે રાખી શકાય છે, જેનાથી ગ્રાહકો તેમની સમીક્ષા કરી શકે છે અથવા રદ કરી શકે છે.

RBI નવીનતમ પરિપત્ર મુજબ, રૂ.૧૦,૦૦૦ થી વધુ રકમના એકાઉન્‍ટ-ટુ-એકાઉન્‍ટ ટ્રાન્‍સફર પર એક કલાકનો કૂલિગ પીરિયડ લાદી શકાય છે. આ સમય દરમિયાન, ખાતામાંથી ભંડોળ અસ્‍થાયી રૂપે કાપવામાં આવશે, પરંતુ ગ્રાહક ઇચ્‍છે તો નિર્ધારિત સમયમર્યાદામાં વ્‍યવહાર રદ કરી શકે છે. જો કોઈ વ્‍યવહાર છેતરપિડીની શંકા હોય, તો બેંક ગ્રાહક સાથે ફરીથી પુષ્ટિ કર્યા પછી જ ચુકવણી સાથે આગળ વધશે.

નાના વ્‍યક્‍તિગત અને વ્‍યવસાયિક ખાતાઓ માટે રૂ.૨.૫ મિલિયનની વાર્ષિક ડિપોઝિટ મર્યાદા નક્કી કરી શકાય છે. આ મર્યાદાથી વધુ રકમ શેડો ક્રેડિટ તરીકે રાખવામાં આવશે. આનો અર્થ એ છે કે પૈસા ખાતામાં દેખાશે પરંતુ તપાસ હાથ ધરવામાં ન આવે ત્‍યાં સુધી તેનો ઉપયોગ કરી શકાશે નહીં. જો ૩૦ દિવસની અંદર સંતોષકારક માહિતી આપવામાં ન આવે, તો રકમ પરત કરી શકાય છે.

રિઝર્વ બેંકે કિલ સ્‍વિચ સુવિધાનો પણ પ્રસ્‍તાવ મૂક્‍યો છે. આ ગ્રાહકોને એક જ ક્‍લિકથી તેમની બધી ડિજિટલ ચુકવણી પદ્ધતિઓને નિષ્‍ક્રિય કરવાની મંજૂરી આપે છે. આ સુવિધા છેતરપિડીના કિસ્‍સામાં તાત્‍કાલિક સુરક્ષા પૂરી પાડશે.

રોજિંદા ચુકવણીઓ જેમ કે મર્ચન્‍ટ પેમેન્‍ટ્‍સ, ઓટો-ડેબિટ (ઈ-મેન્‍ડેટ) અને ચેક ટ્રાન્‍ઝેક્‍શનને આ નિયમમાંથી બાકાત રાખી શકાય છે. વધુમાં, ગ્રાહકો વ્‍હાઇટલિસ્‍ટ સુવિધા દ્વારા વિશ્વસનીય વ્‍યક્‍તિઓ અથવા ખાતાઓ પસંદ કરીને આવા વ્‍યવહારોમાં વિલંબમાંથી મુક્‍તિ પણ મેળવી શકે છે.

RBI એ ૭૦ વર્ષથી વધુ ઉંમરના લોકો અને અપંગ વ્‍યક્‍તિઓ માટે વધારાના રક્ષણ સૂચવ્‍યા છે. રૂ.૫૦,૦૦૦ થી વધુના ડિજિટલ વ્‍યવહારો માટે વિશ્વસનીય સ્‍ત્રોત તરીકે ઓળખ ફરજિયાત બનાવી શકાય છે.