નવી દિલ્હી: વૈશ્વિક રાજનીતિ અને સમુદ્રી વેપારમાં હાલમાં એક નવો વિવાદ છેડાયો છે. ઈરાને વિશ્વના સૌથી વ્યસ્ત દરિયાઈ માર્ગો પૈકીના એક એવા 'હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ'માંથી પસાર થતા જહાજો પર ટોલ ટેક્સ લાદવાની જાહેરાત કરી છે. ઈરાનનું કહેવું છે કે તે સુરક્ષા આપવાના બદલામાં આ ફી વસૂલે છે, પરંતુ અમેરિકા સહિતના દેશો તેને આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાનું ઉલ્લંઘન ગણાવી રહ્યા છે. આ ઘટનાક્રમ વચ્ચે ભારતીયોના મનમાં એક સવાલ ઉઠી રહ્યો છે કે: શું ભારત પણ હિંદ મહાસાગરમાંથી પસાર થતા વિદેશી જહાજો પર આવો કર લાદી શકે?
શું કહે છે સમુદ્રનું 'બંધારણ' (UNCLOS)?
સમુદ્રમાં કોની સત્તા ચાલશે તે નક્કી કરવા માટે સંયુક્ત રાષ્ટ્રનું એક ખાસ સંમેલન છે, જેને UNCLOS (United Nations Convention on the Law of the Sea) કહેવામાં આવે છે. આ કાયદા મુજબ, કોઈપણ દેશ મનસ્વી રીતે આંતરરાષ્ટ્રીય જળસીમામાં કર વસૂલી શકતો નથી. દરિયાકાંઠાના 12 નોટિકલ માઇલની અંદરના વિસ્તારને 'પ્રાદેશિક જળ' કહેવાય છે, પરંતુ ત્યાં પણ 'નિર્દોષ માર્ગનો અધિકાર' (Right of Innocent Passage) લાગુ પડે છે. એટલે કે, જો કોઈ જહાજ શાંતિપૂર્ણ રીતે પસાર થતું હોય, તો તેની પાસેથી ટેક્સ માંગી શકાતો નથી.
ભારત કેમ ટેક્સ વસૂલી શકતું નથી?
ભારત માટે હિંદ મહાસાગરમાં ટેક્સ વસૂલવો કાયદેસર રીતે અશક્ય છે. તેનું મુખ્ય કારણ એ છે કે હિંદ મહાસાગરનો મોટો હિસ્સો 'ખુલ્લો સમુદ્ર' (High Seas) છે, જેના પર કોઈ એક દેશની માલિકી નથી. ઈરાન પાસે 'હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ' જેવો સાંકડો માર્ગ છે, જે તેના નિયંત્રણમાં આવે છે, જ્યારે ભારત પાસે આવો કોઈ કુદરતી સાંકડો માર્ગ નથી જેને તે બ્લોક કરીને ટેક્સ માંગી શકે. ભારત માત્ર ત્યારે જ ફી વસૂલી શકે જો તે જહાજોને બંદરની સુવિધા અથવા નેવિગેશનમાં સીધી મદદ પૂરી પાડતું હોય.
ઈરાન અને વૈશ્વિક સંઘર્ષની સ્થિતિ
ઈરાનનો આ નિર્ણય માત્ર આર્થિક નથી, પણ ભૌગોલિક રાજનીતિ (Geopolitics) નો ભાગ છે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાંથી વિશ્વનું 20% ક્રૂડ ઓઈલ પસાર થાય છે. જો ઈરાન અહીં કડકાઈ કરે, તો વૈશ્વિક સ્તરે તેલના ભાવ આસમાને પહોંચી શકે છે. જોકે, ભારત હંમેશા મુક્ત અને ખુલ્લા સમુદ્રી માર્ગોનો હિમાયતી રહ્યું છે, કારણ કે ભારતના પોતાના વેપારનો મોટો હિસ્સો પણ આ જ કાયદાઓ પર ટકેલો છે.
નિષ્કર્ષ: સમુદ્ર એ સહિયારી સંપત્તિ છે. જો દરેક દેશ ઈરાનની જેમ ટેક્સ ઉઘરાવવાનું શરૂ કરે, તો વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પડી ભાંગે. આથી જ ભારત 'સમુદ્રી ટોલ'ના પક્ષમાં નથી, પરંતુ હિંદ મહાસાગરમાં સુરક્ષા જાળવવામાં અગ્રેસર છે.