ઇસ્લામાબાદ : પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલા યુદ્ધે હવે વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થાના પાયા હચમચાવી દીધા છે. પાકિસ્તાનમાં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે મળેલી શાંતિ વાટાઘાટો કોઈપણ નિષ્કર્ષ વગર તૂટી પડતા, વ્યૂહાત્મક રીતે અત્યંત મહત્વની એવી 'હોર્મુઝની સામુદ્રધુની' (Strait of Hormuz) ખુલવા અંગે અનિશ્ચિતતા વધી ગઈ છે. ઈરાને આ માર્ગ બંધ કરવાની ધમકી આપી છે, જેના કારણે સોમવારે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ પ્રતિ બેરલ $100ને વટાવી ગયા છે.
શું છે હોર્મુઝની કટોકટી?
હોર્મુઝની સામુદ્રધુની એ વિશ્વનો એવો સાંકડો દરિયાઈ માર્ગ છે જ્યાંથી દુનિયાનો 20 ટકા તેલ વેપાર પસાર થાય છે. ઈરાને ચેતવણી આપી છે કે જો કોઈ જહાજ પસાર થવાનો પ્રયાસ કરશે તો તેને 'આગ લગાવી દેવામાં આવશે'. આ ગંભીર સ્થિતિમાં દુનિયા હવે વૈલ્પિક પાઇપલાઇન્સ તરફ આશાભરી નજરે જોઈ રહી છે.
આશાના ત્રણ કિરણો: વૈકલ્પિક પાઇપલાઇન્સ
૧. સાઉદી અરેબિયાની પૂર્વ-પશ્ચિમ પાઇપલાઇન (પેટ્રોલિન):
આ ૧,૨૦૦ કિમી લાંબી પાઇપલાઇન સાઉદીના પૂર્વ ભાગથી લાલ સમુદ્ર સુધી તેલ પહોંચાડે છે. તેની ક્ષમતા ૭ મિલિયન બેરલ પ્રતિ દિવસની છે. હાલમાં સાઉદી અરામકો આ પાઇપલાઇન દ્વારા તેની નિકાસ બમણી કરવાના પ્રયાસો કરી રહ્યું છે.
૨. અબુ ધાબી ક્રૂડ ઓઇલ પાઇપલાઇન:
UAE એ હોર્મુઝને બાયપાસ કરવા માટે ૩૮૦ કિમી લાંબી હબ્શાન-ફુજૈરાહ પાઇપલાઇન બનાવી છે. તે દરરોજ ૧.૫ થી ૧.૮ મિલિયન બેરલ તેલ ઓમાનના અખાત સુધી પહોંચાડવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.
૩. ઇરાક-તુર્કી ક્રૂડ ઓઇલ પાઇપલાઇન:
કિર્કુકથી શરૂ થતી આ પાઇપલાઇન તુર્કીના સેહાન બંદર સુધી જાય છે. જોકે, હાલમાં તેની ક્ષમતા ઘણી મર્યાદિત છે અને તે દરરોજ માત્ર ૨.૫ લાખ બેરલ તેલની નિકાસ કરી રહી છે.
પાઇપલાઇન્સ શું પૂરતો વિકલ્પ છે?
નિષ્ણાતોના મતે આનો જવાબ 'ના' છે. હોર્મુઝ માર્ગે દરરોજ ૨૦ મિલિયન બેરલ તેલ પસાર થાય છે, જ્યારે આ ત્રણેય પાઇપલાઇન્સની કુલ સંયુક્ત ક્ષમતા માત્ર ૯ મિલિયન બેરલ છે. એટલે કે, જો હોર્મુઝ લાંબો સમય બંધ રહે, તો પણ આ પાઇપલાઇન્સ વિશ્વની તેલની તરસ છીપાવવા માટે અપૂરતી સાબિત થશે. લોજિસ્ટિક્સ અને સપ્લાય ચેઇનની મર્યાદાઓને કારણે આગામી દિવસોમાં ઇંધણના ભાવમાં હજુ પણ મોટો ઉછાળો આવી શકે છે.