નવી દિલ્હી: બિહાર અને પૂર્વી ઉત્તર પ્રદેશની ધરા પર જ્યારે ચોમાસાના કાળા વાદળો ઘેરાય છે અને સાવનના પ્રથમ વરસાદ સાથે ધરતી સોડમ રેલાવે છે, ત્યારે હવામાં એક ખાસ ગુંજ સંભળાય છે - તે છે 'કજરી'ના સૂર. કજરી એ માત્ર એક લોકગીત નથી, પરંતુ પેઢીઓથી ચાલી આવતી એક જીવંત પરંપરા છે જે બિહારની સંસ્કૃતિના દરેક ખૂણે વણાયેલી છે.
કજરીનો ઉદ્ભવ અને નામકરણ
'કજરી' શબ્દ મૂળ હિન્દી શબ્દ 'કાજલ' (કાજળ) કે 'કાજલી' પરથી ઉતરી આવ્યો છે, જે આકાશમાં છવાયેલા ઘેરા કાળા વાદળોનું પ્રતીક છે. મિર્ઝાપુરની ધરતી પરથી ઉદ્ભવેલી આ કળા આજે બનારસ, ભોજપુર અને મિથિલાના વિસ્તારોમાં પોતાની અલગ ઓળખ ધરાવે છે. સંગીત શાસ્ત્રની દ્રષ્ટિએ તેને ઉપ-શાસ્ત્રીય સંગીતનો ભાગ ગણવામાં આવે છે, પરંતુ લોકસાહિત્યમાં તેનું સ્થાન સર્વોપરી છે.
સ્ત્રીઓના આનંદ અને વિરહની અભિવ્યક્તિ
કજરી મુખ્યત્વે સ્ત્રીઓ દ્વારા ગવાય છે. ખેતરોમાં ડાંગર વાવતી વખતે કે આંગણે ઝૂલા નાખીને સખીઓ સાથે ઝૂલતી વખતે સ્ત્રીઓ કજરીના સૂર રેલાવે છે. આ ગીતોના બે મુખ્ય પાસાં છે:
•    આનંદ: વરસાદના આગમન સાથે પ્રકૃતિમાં જે બદલાવ આવે છે, તેને આવકારવા માટે ગવાતા ગીતો.
•    વિરહ: પ્રાચીન સમયમાં જ્યારે પુરુષો રોજગાર માટે દૂર જતા, ત્યારે ચોમાસાની આ સુખદ ઋતુમાં પતિની યાદમાં સ્ત્રીઓ જે વેદના ગીતો દ્વારા વ્યક્ત કરતી, તે કજરીનો સૌથી ભાવુક હિસ્સો છે.
ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક મહત્વ
કજરી માત્ર વિરહ કે આનંદ પૂરતી સીમિત નથી, તેનો ધાર્મિક આધાર પણ મજબૂત છે. દેવી વિંધ્યવાસિનીની આરાધના હોય કે રાધા-કૃષ્ણની લીલાઓનું વર્ણન, કજરીના દરેક પદમાં ભક્તિભાવ છલકાય છે. "રિમઝીમ બરસે પાનિયા, ઝુલે રાધા રાણિયા રે હરિ..." જેવી પંક્તિઓ આજે પણ લોકોના હૃદયને સ્પર્શી જાય છે.
મૌખિક પરંપરાનો વારસો
આજે આધુનિક યુગમાં પણ બિહારમાં કજરી ગાવાની પરંપરા અકબંધ છે. મૌખિક રીતે માતાઓ પાસેથી પુત્રીઓને મળતો આ વારસો પેઢી દર પેઢી જળવાઈ રહ્યો છે. સાવન મહિનામાં બિહારની કોઈ પણ ઉજવણી કજરીના સૂર વિના હંમેશા અધૂરી જ ગણાય છે. તે પૂર્વી ભારતના લોકોના જીવન, સંઘર્ષ અને ઉત્સવનો એક અતૂટ ભાગ છે.