મુજફ્ફરપુર : બિહારના અલગ-અલગ જિલ્લાઓમાં તાજેતરમાં થયેલા ખોદકામ દરમિયાન ભગવાન સૂર્યનારાયણની અત્યંત દુર્લભ અને પ્રાચીન મૂર્તિઓ મળી આવી છે, જેણે ભારતીય શિલ્પકળા અને ઈતિહાસના પાનાઓમાં નવો રોમાંચ ઉમેર્યો છે. સામાન્ય રીતે ભારતીય દેવી-દેવતાઓની મૂર્તિઓ ખુલ્લા પગે જોવા મળતી હોય છે, પરંતુ બિહારના મુજફ્ફરપુર, શિવહર અને જમુઈ જેવા સ્થળોએથી મળેલી સૂર્ય પ્રતિમાઓમાં ભગવાન સૂર્યદેવ ઊભા રહીને બંને હાથમાં કમળ ધારણ કરેલા છે અને તેમના પગમાં 'લાંબા બૂટ' (Long Boots) પહેરેલા દેખાય છે! આ વિશિષ્ટ શિલ્પ શૈલી હવે સંશોધકો માટે કૌતુક અને ગહન અભ્યાસનો વિષય બની છે.
ભારતીય રાષ્ટ્રીય કલા અને સાંસ્કૃતિક વિરાસત ટ્રસ્ટ (INTACH - ઈન્ટૈક) ના બિહાર ચેપ્ટર દ્વારા રાજ્યભરમાંથી મળેલી આવી ૧૫૦ થી વધુ પ્રાચીન સૂર્ય પ્રતિમાઓનો એક સચોટ ઐતિહાસિક રેકોર્ડ અને વિગતવાર અહેવાલ તૈયાર કરવામાં આવી રહ્યો છે. ઇન્ટેકના અહેવાલ મુજબ, આ મૂર્તિઓ શુંગ-કુષાણ કાળ, ગુપ્ત કાળ, પાલ-કર્નાટ કાળથી લઈને મધ્યકાળ સુધીના અલગ-અલગ કાલખંડોમાં બનેલી છે, જે આશરે ૨૦૦ થી લઈને ૨૨૦૦ વર્ષ જૂનો ભવ્ય ઈતિહાસ ધરાવે છે. આ સમગ્ર સંશોધન અહેવાલ આગામી ૨૦ જૂન સુધીમાં સત્તાવાર રીતે પ્રકાશિત કરવામાં આવશે.
પાલવંશના સમયમાં સૂર્યપૂજાનું હતું વિશેષ મહત્વ
પુરાતત્વવિદો અને ઈતિહાસકારોના મતે, બિહારમાંથી મળેલી સૂર્ય પ્રતિમાઓમાં સૌથી વધુ મૂર્તિઓ 'પાલકાલીન' (પાલ સામ્રાજ્યના સમયની) છે. તે દર્શાવે છે કે પાલવંશના શાસનકાળ દરમિયાન બિહાર અને તેની આસપાસના વિસ્તારોમાં સૂર્યપૂજાને સર્વોચ્ચ પ્રાધ્યાન્ય આપવામાં આવતું હતું. આ કાળની મૂર્તિઓની બનાવટમાં એક અદ્ભુત એકરૂપતા જોવા મળે છે, જેમાં ભગવાન સૂર્ય સમભંગ (સીધા ઊભા રહેવાની) મુદ્રામાં છે, કમરમાં સુંદર કંદોરો (બેલ્ટ) બાંધેલો છે અને પગમાં ઘૂંટણ સુધીના લાંબા બૂટ પહેરેલા છે. ઇતિહાસકારોના મતે, પ્રાચીન કાળમાં મધ્ય એશિયા અને ઈરાની સંસ્કૃતિના પ્રભાવ (શક અને કુષાણ શૈલી) ના કારણે સૂર્ય પ્રતિમાઓને બૂટ અને વિશિષ્ટ પોશાક સાથે કંડારવાની પરંપરા શરૂ થઈ હતી, જે પાછળથી ભારતીય શિલ્પકળાનો એક અભિન્ન હિસ્સો બની ગઈ.
વૈશાલી અને શિવહરમાંથી મળી ૧૦૦ કિલોથી વધુ વજનની મૂર્તિઓ
આ સંશોધનમાં ચોંકાવનારો ખુલાસો થયો છે કે બિહારના વૈશાલીના કોલ્હુઆ ખાતેથી મળેલી સૂર્ય પ્રતિમા સૌથી પ્રાચીન માનવામાં આવે છે, જ્યાં બૌદ્ધ અવશેષોની સાથે સૂર્યદેવની એક અતિ પ્રાચીન માટીની મૂર્તિ (મૃણમૂર્તિ) મળી આવી હતી, જે હાલ બિહાર મ્યુઝિયમમાં સુરક્ષિત છે. આ ઉપરાંત, ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૪માં જમુઈના સિઝૌડીમાં એક તળાવના ખોદકામ દરમિયાન ૩ ફીટ ઊંચી પાલકાલીન મૂર્તિ મળી હતી. તેમજ મે ૨૦૨૫માં શિવહરના દેકુલી ખાતેથી ૧૦૦ કિલોથી વધુ વજન ધરાવતી અને અઢી ફીટ ઊંચી ભવ્ય પાલકાલીન સૂર્ય પ્રતિમા મળી આવી છે. આ મૂર્તિમાં સૂર્ય વિગ્રહની આસપાસ અન્ય દેવી-દેવતાઓની પણ બારીક નકશીકામ કરવામાં આવ્યું છે, જેને હાલ દરભંગાના સંગ્રહાલયમાં રાખવામાં આવી છે.
ઇન્ટેકના કો-કન્વેનર ડો. શિવ કુમાર મિશ્રા અને વરિષ્ઠ પુરાતત્વવિદ ડો. વિમલ તિવારીના જણાવ્યા અનુસાર, આ મૂર્તિઓ નવમી શતાબ્દીની શિલ્પકળાની ઉત્કૃષ્ટતા દર્શાવે છે. આ તમામ મૂર્તિઓનું દસ્તાવેજીકરણ પૂર્ણ થવાથી ભવિષ્યમાં સંશોધકો માટે ભારતીય સંસ્કૃતિ, ધર્મ અને પૂર્વીય ભારતમાં સૂર્ય ઉપાસનાના ફેલાવાને સમજવામાં ખૂબ જ મોટી મદદ મળશે.