નવી દિલ્હી : દક્ષિણ એશિયાના બે પરમાણુ સશસ્ત્ર પડોશી દેશો ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચેની વ્યૂહાત્મક સ્પર્ધા હવે પૃથ્વીની સરહદો વટાવીને અંતરિક્ષમાં પહોંચી ગઈ છે. એક તરફ જ્યાં ભારતની પોતાની સ્વદેશી નેવિગેશન સિસ્ટમ 'NavIC' (નેવિગેશન વિથ ઇન્ડિયન કોન્સ્ટેલેશન) તેની સ્થાપના પછીના સૌથી ગંભીર તકનીકી સંકટનો સામનો કરી રહી છે, ત્યારે બીજી તરફ પાકિસ્તાને ચીનની આર્થિક અને તકનીકી મદદથી ભારતીય ક્ષેત્ર પર બાઝ નજર રાખવા માટે બેક-ટુ-બેક ૬ પૃથ્વી-નિરીક્ષણ (અર્થ ઓબ્ઝર્વેશન) સેટેલાઇટ્સ લોન્ચ કરીને સંરક્ષણ કોરિડોરમાં ચિંતા વધારી દીધી છે.
સંરક્ષણ નિષ્ણાતોના મતે, છેલ્લા ૧૬ મહિનામાં પાકિસ્તાન દ્વારા છોડવામાં આવેલા આ છ ઉપગ્રહો કોઈ સામાન્ય નાગરિક હેતુ માટેના નથી. આ સેટેલાઇટ્સ હાઇ-રિઝોલ્યુશન ઇમેજરી, ગ્રાઉન્ડ ચેન્જ ટ્રેકિંગ અને છુપાયેલી સૈન્ય હિલચાલને પકડવાની અદભુત ક્ષમતા ધરાવે છે. ભારતીય નૌકાદળના ભૂતપૂર્વ રીઅર એડમિરલ સુધીર પિલ્લઈએ આ અંગે ચેતવણી આપતા જણાવ્યું છે કે, આ ઉપગ્રહોનું ઓર્બિટલ આર્કિટેક્ચર અને સેન્સર પેલોડ્સ સ્પષ્ટપણે લશ્કરી અને વ્યૂહાત્મક જાસૂસી એપ્લિકેશનો તરફ ઈશારો કરે છે, જે ભારતની સુરક્ષા માટે મોટો પડકાર છે.
ઘડિયાળો બંધ પડી અને રિપ્લેસમેન્ટ સેટેલાઇટ પણ ફેઇલ થયો
ભારતે કારગિલ યુદ્ધના કડવા અનુભવોમાંથી પાઠ શીખીને અમેરિકાના GPS પરની નિર્ભરતા ખતમ કરવા માટે પોતાની 'NavIC' પ્રણાલી વિકસાવી હતી. મિસાઇલ માર્ગદર્શન, સૈન્ય સંદેશાવ્યવહાર અને નૌકાદળના ઓપરેશન્સ માટે આ સિસ્ટમ ભારતની કરોડરજ્જુ સમાન છે. પરંતુ વર્ષ ૨૦૨૬ સુધીમાં આ મહત્વકાંક્ષી પ્રોજેક્ટ મુશ્કેલીમાં મુકાયો છે. ૨૦૧૩ અને ૨૦૧૬ વચ્ચે લોન્ચ કરાયેલા પ્રથમ પેઢીના મોટાભાગના સેટેલાઇટ્સ તેમની નિર્ધારિત આયુષ પૂરી કરી ચૂક્યા છે. સૌથી મોટો ફટકો તેમની અંદર રહેલી અતિ-ચોક્કસ સમય બતાવતી 'રુબિડિયમ અણુ ઘડિયાળો' (Atomic Clocks) બંધ પડવાને કારણે લાગ્યો છે.
પરિસ્થિતિ ત્યારે વધુ વણસી જ્યારે નેટવર્કને ફરીથી જીવંત કરવા માટે ઇસરો (ISRO) દ્વારા છોડવામાં આવેલો બીજી પેઢીનો નવો સેટેલાઇટ 'NVS-02' પ્રોપલ્શન ખામીને કારણે તેની સાચી ભ્રમણકક્ષામાં પહોંચવામાં નિષ્ફળ રહ્યો. આ આંચકાને કારણે, આખી પ્રાદેશિક નેવિગેશન સિસ્ટમ ચલાવવા માટે જ્યાં ઓછામાં ઓછા ૭ સક્રિય સેટેલાઇટની જરૂર હોય છે, ત્યાં ભારતનું NavIC નેટવર્ક હાલમાં ઘટીને માત્ર ત્રણ જ કાર્યરત સેટેલાઇટ્સ (IRNSS-1B, IRNSS-1I અને NVS-01) પર આવી ગયું છે.
હાર માનવા તૈયાર નથી ઇસરો: નવી પેઢીના સેટેલાઇટ્સની તૈયારી
આ અણધાર્યા તકનીકી પડકારો અને પાકિસ્તાનની અંતરિક્ષી ચાલબાજી વચ્ચે પણ ભારતીય અવકાશ સંશોધન સંસ્થા (ISRO) એ હાર માની નથી. ઇસરોના વૈજ્ઞાનિકો હાલમાં યુદ્ધના ધોરણે આગામી પેઢીના રિપ્લેસમેન્ટ ઉપગ્રહો તૈયાર કરી રહ્યા છે. આ નવા સેટેલાઇટ્સમાં હાલની ફ્રીક્વન્સીઝની સાથે ખાસ 'L1-બેન્ડ' સિગ્નલો પણ ઉમેરવામાં આવશે, જે સામાન્ય નાગરિકોના સ્માર્ટફોન સાથે સીધા જ કનેક્ટ થઈ શકશે. ભારત માટે NavIC ને પુનઃસ્થાપિત કરવું એ માત્ર નેવિગેશન પૂરતું મર્યાદિત નથી, પરંતુ દેશની સાર્વભૌમત્વ અને સુરક્ષા અખંડિતતા જાળવી રાખવા માટે પણ અત્યંત અનિવાર્ય છે. અંતરિક્ષની આ હરીફાઈમાં ભારત જલ્દી જ કમબેક કરશે તેવી દેશવાસીઓને આશા છે.