મુંબઈ: એક દાયકા કરતાં વધુ સમયના લાંબા અંતરાલ બાદ, ભારત ફરી એકવાર વિશ્વભરમાં વસેલા તેના ૩.૫ કરોડ (૩૫ મિલિયન) મજબૂત પ્રવાસી ભારતીય (ડાયસ્પોરા) સમુદાયના શરણે ગયું છે. દેશની અર્થવ્યવસ્થાને મજબૂત કરવા અને રૂપિયાના ઘસારાને રોકવા માટે નીતિ નિર્માતાઓએ આ વખતે એક મોટો દાવ ખેલ્યો છે. વૈશ્વિક સ્તરે કાર્યરત ભારતીય અને વિદેશી બેંકો અત્યારે વિશ્વના અમીર NRI ગ્રાહકો પાસેથી ૫૦ અબજ ડૉલર (આશરે ₹૪ લાખ કરોડથી વધુ)ની જંગી થાપણો આકર્ષવા માટે એક અભૂતપૂર્વ મેગા ઝુંબેશ ચલાવી રહી છે.
વ્યૂહરચના એકદમ સ્પષ્ટ અને આકર્ષક છે: ડૉલર ડિપોઝિટ પર ૭.૧% સુધીનું ગેરંટીકૃત અને કરમુક્ત વળતર! આ આંકડો યુએઈ (UAE) અને અન્ય પશ્ચિમી દેશોની સ્થાનિક બેંકો દ્વારા મળતા ૫% કે તેનાથી ઓછા વ્યાજ દર કરતાં ઘણો વધારે છે. આ સ્કીમનો લાભ વટાવવા અને ભારતીય મૂળના કરોડપતિઓને આકર્ષવા માટે બેંકોએ દુબઈ, સિંગાપોર અને લંડન જેવા વૈશ્વિક નાણાકીય હબમાં પોતાના પ્રીમિયમ ‘રિલેશનશિપ મેનેજર્સ’ની આખી ફોજ ઉતારી દીધી છે. સોશિયલ મીડિયા, ડિજિટલ એડ્સ અને આંતરરાષ્ટ્રીય એરપોર્ટ્સ પર આક્રમક બ્રાન્ડિંગ દ્વારા આ ઝુંબેશને તેજીથી આગળ ધપાવવામાં આવી રહી છે.
દુબઈ સ્થિત અગ્રણી બિન-નિવાસી ભારતીય ઉદ્યોગપતિ અતુલ સિંહાએ પોતાનો અનુભવ શેર કરતા જણાવ્યું કે, તાજેતરમાં જ ભારતની બે સરકારી બેંકો અને એક મોટી વિદેશી બેંકે તેમનો સીધો સંપર્ક કર્યો હતો. વૈશ્વિક બજારોમાં ચાલી રહેલી ઉથલપાથલ વચ્ચે આ થાપણોને સંપૂર્ણ સુરક્ષિત, ટેક્સ-ફ્રી અને સ્થિર વળતર આપતા સાધન તરીકે રજૂ કરવામાં આવી રહી છે. સિંહાએ ઉમેર્યું, "હું ચોક્કસપણે આમાં મોટું રોકાણ કરવાનું વિચારી રહ્યો છું. હાલમાં ક્રિપ્ટોકરન્સી, વૈશ્વિક ઇક્વિટી માર્કેટ અને રિયલ એસ્ટેટ ક્ષેત્રે જે અસ્થિરતા છે, તેની સામે આ વિદેશી ચલણ થાપણ (FCNR) રોકડ માટે સૌથી સલામત આશ્રયસ્થાન છે."
૨૦૧૩ની યાદો તાજી થઈ: સરળ બેંકિંગ પ્રોડક્ટ હવે હાઇ-પ્રોફાઇલ સેલ્સ ડ્રાઇવમાં ફેરવાઈ
જે પ્રોડક્ટને સામાન્ય રીતે બહુ આકર્ષક માનવામાં આવતી નહોતી, તે વિદેશી ચલણ બિન-નિવાસી (FCNR) થાપણો આજે બેંકિંગ સેક્ટરની સૌથી હોટ પ્રોડક્ટ બની ગઈ છે. દુબઈ સ્થિત મલ્ટિ-ફેમિલી ઓફિસ 'એબી રોડ'ના ચીફ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ ઓફિસર અર્જુન મિત્તલે જણાવ્યું કે, "માત્ર દુબઈ જ નહીં, પરંતુ લંડન, સિંગાપોર અને અમેરિકા જેવા તમામ મોટા હબમાં વસતા NRIs આ સ્કીમમાં અભૂતપૂર્વ રસ દાખવી રહ્યા છે. આ ક્રેઝ જોતાં આ વખતે પ્રવાહ $૫૦ બિલિયનને પણ સરળતાથી વટાવી જાય તો નવાઈ નહીં."
આ ઝુંબેશ ભારતની ૨૦૧૩ના 'ટેપર ટેન્ટ્રમ' સમયની જૂની પ્લેબુકની યાદ અપાવે છે. તે સમયે પણ ભારતે ડાયસ્પોરાની મદદથી $૩૪ બિલિયન એકત્ર કરીને રૂપિયાના પતનને સફળતાપૂર્વક અટકાવ્યું હતું. ભારત પહેલેથી જ વૈશ્વિક સ્તરે રેમિટન્સ (વિદેશથી ઘરે અપાતા નાણાં) મેળવવામાં મોખરે છે. વર્ષ ૨૦ racer-૨૫-૨૬માં ભારતે રેમિટન્સ દ્વારા રેકોર્ડબ્રેક $૧૫૫ બિલિયન મેળવ્યા હતા. હવે સપ્ટેમ્બર સુધી ચાલનારી આ નવી સ્કીમથી વધુ $૫૦ બિલિયન ઉમેરાવાની આશા છે.
RBIનો માસ્ટરસ્ટ્રોક અને ખાનગી બેંકો વચ્ચે વ્યાજ યુદ્ધ
આ આખી ઝુંબેશ પાછળ ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI)નો એક મોટો નીતિગત નિર્ણય જવાબદાર છે. RBIએ વિદેશમાંથી ડૉલર એકત્ર કરતી વખતે બેંકોને થતા હેજિંગ ખર્ચ (વિદેશી વિનિમય દરના જોખમનું પ્રીમિયમ) પોતે શોષી લેવાની જાહેરાત કરી છે. ૩૦ સપ્ટેમ્બર સુધી અમલી આ છૂટછાટને કારણે ભારતીય બેંકો ગ્રાહકોને ઊંચા વ્યાજ દર ઓફર કરવા માટે સક્ષમ બની છે.
HDFC બેંક, કોટક મહિન્દ્રા બેંક, તેમજ વૈશ્વિક જાયન્ટ્સ જેવા કે JPMorgan Chase અને HSBC ના વેલ્થ મેનેજમેન્ટ યુનિટ્સ સોશિયલ મીડિયા પર ધૂમ મચાવી રહ્યા છે. એચએસબીસી (HSBC) ઇન્સ્ટાગ્રામ પર "ચલણ રાખો, મૂલ્ય વધારો" ના સૂત્ર સાથે પ્રચાર કરી રહી છે, જ્યારે એયુ સ્મોલ ફાઇનાન્સ (AU Small Finance) જેવી નાની પ્રાઇવેટ બેંકો ગ્રાહકોને તેમની "વૈશ્વિક કમાણીને સ્માર્ટ ઇન્ડિયા રિટર્નમાં ફેરવવા" ની અપીલ સાથે પાંચ વર્ષની ડિપોઝિટ પર ૭.૧% સુધીનું બમ્પર વ્યાજ ઓફર કરી રહી છે. સામે પક્ષે મોટી બેંકો ૬% સુધી ચૂકવી રહી છે.
જોકે, આ ભંડોળ લાંબા ગાળા માટે કેટલું ટકાઉ રહેશે તેને લઈને નિષ્ણાતો થોડા સાવધ છે. IDFC FIRST બેંકના મુખ્ય અર્થશાસ્ત્રી ગૌરા સેનગુપ્તાના જણાવ્યા અનુસાર, "વિદેશથી આવતા નાણાંનો પ્રવાહ સ્થાનિક પરિબળો કરતાં વૈશ્વિક પરિસ્થિતિઓ, આંતરરાષ્ટ્રીય શ્રમ બજાર અને વિકસિત દેશોની ઇમિગ્રેશન નીતિઓ પર વધુ આધાર રાખે છે." આથી, ભારતે આ વિદેશી હૂંડિયામણના બફરને કાયમી ધોરણે મજબૂત રાખવા માટે કરવેરા માળખા સહિતના અન્ય આર્થિક સુધારાઓ પર પણ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું પડશે.