નવી દિલ્હી: ભારતમાં નૈઋત્યના ચોમાસાના પ્રારંભિક તબક્કામાં જ તેની ગતિ નબળી પડી ગઈ છે, જેના કારણે દેશભરમાં ચિંતાનો માહોલ જોવા મળી રહ્યો છે. અસામાન્ય વાતાવરણીય પરિસ્થિતિઓના કારણે વરસાદ લાવનારી સિસ્ટમની આગેકૂચ ધીમી પડી છે અને દેશમાં અત્યાર સુધીમાં સામાન્ય કરતાં ૨૮ ટકા જેટલા વરસાદની મોટી ખાધ નોંધાઈ છે. દીપિકા ભટ્ટના અહેવાલ અને ભારતીય હવામાન વિભાગ (IMD) દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલા સત્તાવાર આંકડાઓ અનુસાર, ચાલુ સિઝનમાં ૪ જૂનથી ૧૪ જૂન વચ્ચે દેશમાં માત્ર ૩૪.૩ મીમી વરસાદ રેકોર્ડ થયો છે, જેની સામે આ સમયગાળાનો સરેરાશ સામાન્ય વરસાદ ૪૭.૭ મીમી હોવો જોઈએ. આમ, ચોમાસાની શરૂઆતમાં જ વરસાદનો મોટો આંકડાકીય તફાવત સામે આવ્યો છે.

હવામાન વિભાગના વરસાદ વિતરણ નકશા દર્શાવે છે કે મધ્ય, પૂર્વ અને દક્ષિણ ભારતના મોટાભાગના વિસ્તારોમાં સામાન્ય કરતાં ઘણો ઓછો વરસાદ થયો છે, જ્યારે માત્ર કેટલાક અલગ-અલગ અને મર્યાદિત વિસ્તારોમાં જ સારો અથવા વધુ વરસાદ જોવા મળ્યો છે. હવામાન નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર, આ મંદી હવામાં ભેજની અછતને કારણે નથી થઈ, પરંતુ વાતાવરણના ઉપરના ભાગમાં પવનની બદલાતી પેટર્નને કારણે ચોમાસાના સામાન્ય પ્રવાહમાં મોટો વિક્ષેપ ઊભો થયો છે.

હવામાનશાસ્ત્રીઓએ આ સ્થિતિ માટે પશ્ચિમી જેટ સ્ટ્રીમ (પૃથ્વીની સપાટીથી ખૂબ ઊંચે વહેતા પવનોનો મજબૂત પટ્ટો) ને જવાબદાર ગણાવ્યો છે, જે આ વર્ષે અસામાન્ય રીતે ઘણો દક્ષિણ તરફ સરકી ગયો છે. આ બદલાવના કારણે વાતાવરણના ઉપલા સ્તરમાં પૂર્વીય જેટ સ્ટ્રીમ નબળો પડ્યો છે, જે સામાન્ય રીતે ભારતીય ઉપખંડમાં ચોમાસાની પ્રગતિને વેગ આપવા માટે મદદરૂપ સાબિત થતો હોય છે. પરિણામે, બંગાળની ખાડી પર સર્જાતી હવામાન પ્રણાલીઓ (વેધર સિસ્ટમ) દેશના આંતરિક ભાગો તરફ આગળ વધવા માટે સંઘર્ષ કરી રહી છે અને પૂરતા વાતાવરણીય ટેકાના અભાવે આ સિસ્ટમો કાં તો ઝડપથી નબળી પડી જાય છે અથવા તો મર્યાદિત વિસ્તારો પૂરતી જ સીમિત રહી જાય છે.

આ પ્રતિકૂળ અસરના કારણે મધ્ય ભારત, પૂર્વીય રાજ્યો અને દક્ષિણ દ્વીપકલ્પના મોટા ભાગોમાં વરસાદના Peak Phase એટલે કે મહત્તમ વિસ્તરણના સમયગાળા દરમિયાન પણ ડ્રાય સ્પેલ (કોરો સમયગાળો) વારંવાર જોવા મળી રહ્યો છે. તેની સામે, ઉત્તર-પશ્ચિમ ભારતના કેટલાક વિસ્તારોમાં સ્થાનિક હવામાનના વિક્ષેપને કારણે છૂટોછવાયો વરસાદ નોંધાયો છે. ચાલુ વર્ષની શરૂઆતમાં સમુદ્રની અનુકૂળ સ્થિતિને કારણે ચોમાસાની સારી શરૂઆતની આગાહી કરવામાં આવી હતી, જેથી વર્તમાન વરસાદની ખાધે હવામાનશાસ્ત્રીઓને પણ આશ્ચર્યમાં મૂકી દીધા છે.

જો કે, હવામાનના વિવિધ મોડલ જૂન મહિનાના ઉત્તરાર્ધ માટે થોડી આશા જગાવી રહ્યા છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે ૨૦ જૂન પછી વાતાવરણના ઉપલા સ્તરનો પૂર્વીય જેટ સ્ટ્રીમ ફરી મજબૂત બની શકે છે, જે ચોમાસાની ગતિવિધિઓને પુનઃજીવિત કરવામાં મદદ કરશે. આ બદલાવથી બંગાળની ખાડીમાંથી વરસાદી સિસ્ટમ ભારતની મુખ્ય ભૂમિ તરફ આગળ વધશે અને વરસાદનું પ્રમાણ સુધરશે. આગામી થોડા અઠવાડિયા દેશમાં ચોમાસાની રિકવરી માટે ખૂબ જ નિર્ણાયક સાબિત થશે, જેના પર હવામાનશાસ્ત્રીઓ હાલ ઝીણવટભરી નજર રાખી રહ્યા છે.