નવી દિલ્હી | તા. 15 જૂન, 2026: શિક્ષણ જગતમાં ફરી એકવાર NCERT ના પાઠ્યપુસ્તકો ચર્ચાના કેન્દ્રમાં છે. વિવાદનું કારણ છે સિંધુ ખીણ સભ્યતાનું અત્યંત જાણીતું અને 4500 વર્ષ જૂનું કાંસ્ય શિલ્પ—'ડાન્સિંગ ગર્લ'. ધોરણ 9 ના નવા પાઠ્યપુસ્તક 'માધુરીમા'માં આ પ્રતિમાને મૂળ સ્વરૂપ કરતાં અલગ રીતે દર્શાવવામાં આવી છે, જેમાં નૃત્યાંગનાના શરીરના ઉપરના ભાગને ઢંકાયેલો બતાવવામાં આવ્યો છે. આ ફેરફાર બાદ ઈતિહાસના સત્ય સાથે છેડછાડ કરવામાં આવી રહી છે કે કેમ, તે અંગે શિક્ષણવિદો વચ્ચે ગંભીર ચર્ચા જાગી છે.
શું છે વિવાદનું મૂળ?
મોહેંજો-દારોમાંથી મળી આવેલી મૂળ 10.5 સેમી ઊંચી આ પ્રતિમા વિશ્વભરના ઈતિહાસકારો માટે સિંધુ ખીણ સભ્યતાની કળાનું ઉત્કૃષ્ટ ઉદાહરણ છે. મૂળ પ્રતિમામાં નૃત્યાંગના માત્ર ઘરેણાં પહેરેલી છે અને શરીર ખુલ્લું છે, જે તે સમયની કળા અને સંસ્કૃતિને પ્રતિબિંબિત કરે છે. જોકે, નવા પુસ્તકના 'કલાનો ઇતિહાસ' પ્રકરણમાં પ્રતિમાને ઘાટા રંગમાં અને ઉપરના ભાગે કપડાં ધારણ કરેલી દર્શાવવામાં આવી છે, જે તેના મૂળ ઐતિહાસિક દેખાવને બદલી નાખે છે.
ધોરણ 6 અને 9 વચ્ચેનો તફાવત
આશ્ચર્યની વાત એ છે કે NCERT ના જ ધોરણ 6 ના સામાજિક વિજ્ઞાનના પુસ્તકમાં આ જ 'ડાન્સિંગ ગર્લ'ને તેની મૂળ કાંસ્ય પ્રતિમા જેવી જ દર્શાવવામાં આવી છે. આ વિસંગતતાને કારણે પ્રશ્નો ઉઠી રહ્યા છે કે શા માટે એક જ સંસ્થાના અલગ-અલગ વર્ગોના પુસ્તકોમાં ઐતિહાસિક તથ્યોનું અલગ-અલગ નિરૂપણ કરવામાં આવ્યું છે.
નિષ્ણાતોનું મંતવ્ય
વિશ્લેષકો અને નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે, આ પ્રકારની ફેરફાર 'જૂની વિચારસરણી લાદવા'નો એક પ્રયાસ હોઈ શકે છે. ઈતિહાસકારોનું માનવું છે કે ઐતિહાસિક વસ્તુઓ જેવી છે તેવી જ રજૂ કરવી જોઈએ, કારણ કે તે તે સમયગાળાની સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક પરિસ્થિતિનો પુરાવો છે. બીજી તરફ, પાઠ્યપુસ્તકના નવા સંસ્કરણમાં પ્રતિમાના વર્ણનમાં 'લોસ્ટ વેક્સ ટેકનિક' અને તેની શારીરિક મુદ્રાઓનું સચોટ વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે, પરંતુ આ બદલાયેલા ચિત્રણથી ઈતિહાસની આ સાર્વત્રિક કલાકૃતિ અંગેના વિવાદોને વેગ મળ્યો છે.
શું આ માત્ર કલાત્મક ફેરફાર છે કે ઈતિહાસના પાઠોમાં કરવામાં આવતો વૈચારિક ફેરફાર? આ પ્રશ્ન હાલમાં શિક્ષણ ક્ષેત્રે ગરમાગરમ ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે.