નવી દિલ્હી::  આજના આધુનિક એપાર્ટમેન્ટ અને નાના ડ્રોઇંગ રૂમ ધરાવતા ઘરોમાં હવે 'આંગણા' જેવી વસ્તુઓ ઈતિહાસ બની ગઈ છે. પરંતુ આપણા પૂર્વજોની જીવનશૈલીમાં આંગણું માત્ર એક ખુલ્લી જગ્યા નહોતી, પણ તે ઘરનું હૃદય હતું. ભારતીય આર્કિટેક્ચરમાં દાયકાઓથી આંગણાનું વિશેષ સ્થાન રહ્યું છે, જે પાછળ વિજ્ઞાન અને જીવન મૂલ્યોનું એક ઊંડું જોડાણ છુપાયેલું હતું.
કુદરતી એર-કન્ડિશનિંગ અને વેન્ટિલેશનનું વિજ્ઞાન:
વિજળી અને એર-કન્ડિશનરના યુગ પહેલા, ઘરોને ઠંડા રાખવા માટે આંગણું એક શ્રેષ્ઠ ઉપાય હતું. તે ઘરના અંદરના વાતાવરણને ઠંડુ રાખવા માટે 'થર્મલ રેગ્યુલેટર' તરીકે કામ કરતું હતું. ઘરની વચ્ચે ખુલ્લી જગ્યા હોવાથી કુદરતી હવા-ઉજાસનો પ્રવાહ સતત જળવાઈ રહેતો, જે ઘરને અંદરથી સૂર્યના તાપ સામે પણ ઠંડુ રાખતું હતું. વળી, આંગણામાં વાવેલા નાના છોડ ઘરની આબોહવાને શુદ્ધ અને પ્રફુલ્લિત રાખવામાં મદદરૂપ થતા હતા.
પરિવાર અને સંસ્કારોનું જોડાણ:
સંયુક્ત પરિવારો માટે આંગણું એક 'સોશિયલ હબ' હતું. બપોરના સમયે ઘરની સ્ત્રીઓનું ભેગા થવું, અથાણાં બનાવવા કે શાકભાજી સુધારવા જેવી પ્રવૃત્તિઓ અહીં જ થતી. રાત્રિના સમયે દાદી-નાની પાસે બાળકો વાર્તાઓ સાંભળતા, તહેવારો અને લગ્ન પ્રસંગો આંગણાની રોનક વધારતા. તે પરિવારના સભ્યોને એકબીજા સાથે જોડી રાખવાનું મજબૂત માધ્યમ હતું.
ધર્મ અને પ્રકૃતિની નજીક:
ભારતીય ઘરોમાં આંગણાની મધ્યમાં તુલસીનો ક્યારો હોવો એ એક પરંપરાગત ઓળખ હતી. દરરોજ સાંજે દીવો પ્રગટાવવો એ મનને શાંતિ આપતું હતું. ઘરની અંદરથી જ ખુલ્લા આકાશને નિહાળવું, વરસાદની સુગંધ અનુભવવી અને સવારના પક્ષીઓનો કલરવ સાંભળવો એ માણસને પ્રકૃતિ સાથે સતત જોડી રાખતું હતું. આંગણું એ સ્ત્રીઓની એવી ખાનગી જગ્યા પણ હતી જ્યાં તેઓ મુક્તપણે પોતાનું જીવન જીવી શકતી હતી.
સમય બદલાયો તેમ ઘરોની ડિઝાઇન બદલાઈ ગઈ, પણ જૂના જમાનાના આંગણા આજે પણ આપણને શીખવે છે કે વિજ્ઞાન અને સંસ્કૃતિનો સમન્વય ઘરને કેવી રીતે રહેવા લાયક અને આનંદમય બનાવી શકે છે.