બેંગલુરુ: તા.12 સૈદ્ધાંતિક ભૌતિકશાસ્ત્રના ક્ષેત્રમાં ભારતે વૈશ્વિક સ્તરે વધુ એક ઐતિહાસિક સિદ્ધિ હાસિલ કરી છે. પ્રખ્યાત ભારતીય ભૌતિકશાસ્ત્રી પ્રોફેસર દીપક ધરને આંકડાકીય મિકેનિક્સ (Statistical Mechanics) ક્ષેત્રે તેમના બહુમૂલ્ય યોગદાન બદલ વિશ્વના અત્યંત પ્રતિષ્ઠિત ‘ડાયરેક મેડલ ૨૦૨૬’ (Dirac Medal 2026) થી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા છે. ઇટાલી સ્થિત ‘ઇન્ટરનેશનલ સેન્ટર ફોર થિયોરેટિકલ ફિઝિક્સ’ (ICTP) દ્વારા આપવામાં આવતો આ એવોર્ડ સૈદ્ધાંતિક ભૌતિકશાસ્ત્રના ક્ષેત્રમાં વિશ્વના સર્વોચ્ચ સન્માનોમાંથી એક માનવામાં આવે છે.

પ્રોફેસર દીપક ધર હાલમાં બેંગલુરુ સ્થિત ટાટા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ફંડામેન્ટલ રિસર્ચના ‘ઇન્ટરનેશનલ સેન્ટર ફોર થિયોરેટિકલ સાયન્સિસ’ (ICTS-TIFR) ખાતે ડિસ્ટિગ્નિશ્ડ પ્રોફેસર તરીકે સેવા આપી રહ્યા છે. આ વર્ષનો ડાયરેક મેડલ પ્રોફેસર ધરની સાથે ફ્રાન્સના બર્નાર્ડ ડેરિડા, ઇટાલીના માર્ક મેઝાર્ડ અને ઇઝરાયલ-યુએસના હેઇમ સોમ્પોલિન્સ્કીને સંયુક્ત રીતે પ્રદાન કરવામાં આવ્યો છે. આ ચારેય વિજ્ઞાનીઓના સંશોધનોએ કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા (AI), કોમ્પ્યુટર સાયન્સ, નાણાકીય બજારો અને જીવવિજ્ઞાન જેવા જટિલ ક્ષેત્રોની પ્રક્રિયાઓને સમજવામાં ક્રાંતિકારી મદદ કરી છે.

પ્રોફેસર ધર વિશેષરૂપે તેમના "સેન્ડપાઇલ મોડેલ" (Sandpile Model) પરના ભગીરથ કાર્ય માટે વિશ્વભરમાં પ્રખ્યાત છે. આ મોડેલ એ સમજાવવામાં મદદ કરે છે કે કોઈ પણ જટિલ સિસ્ટમ લાંબા સમય સુધી સ્થિર રહ્યા બાદ અચાનક મોટો બદલાવ કેવી રીતે અનુભવે છે. આ સિદ્ધાંતનો ઉપયોગ આજે ભૂકંપ, વાહનવ્યવહારના ટ્રાફિક જામ અને શેરબજારની અણધારી વધઘટ જેવી જટિલ ઘટનાઓનો અભ્યાસ કરવા માટે કરવામાં આવે છે.

નોંધનીય છે કે, ૧૯૮૫ માં સ્થાપિત ડાયરેક મેડલ મેળવનારા ભૂતપૂર્વ વિજ્ઞાનીઓમાંથી ઘણાને પાછળથી નોબેલ પુરસ્કાર અને ફિલ્ડ્સ મેડલ જેવા વિશ્વના સૌથી પ્રતિષ્ઠિત પુરસ્કારો પણ મળ્યા છે. પ્રોફેસર દીપક ધરની કારકિર્દી અગાઉ પણ અનેક રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સન્માનોથી વિભૂષિત રહી છે. તેમને ૨૦૨૩ માં દેશના ત્રીજા સર્વોચ્ચ નાગરિક સન્માન ‘પદ્મ ભૂષણ’ થી નવાજવામાં આવ્યા હતા, જ્યારે ૨૦૨૨ માં તેમને ભૌતિકશાસ્ત્રનો પ્રખ્યાત ‘બોલ્ટ્ઝમેન મેડલ’ અને ૧૯૯૧ માં ‘શાંતિ સ્વરૂપ ભટનાગર પુરસ્કાર’ પણ પ્રાપ્ત થયો હતો.