નવી દિલ્‍હી,તા.૧૪:ભારત સરકાર દર વર્ષે લાખો કરોડ રૂપિયાની ખાતર સબસિડી આપે છે, પરંતુ આﾍર્યજનક રીતે, ખેતરોમાં લગાવવામાં આવતા મોટાભાગના ખાતરો પાક સુધી પહોંચતા નથી. પાક પુષ્‍કળ પ્રમાણમાં ખીલતા નથી. નિષ્‍ણાતો અને ખાતર કંપનીઓ કહે છે કે ખેતરોમાં લગાવવામાં આવતા લગભગ બે તૃતીયાંશ ખાતર છોડ સુધી પહોંચતું નથી. આ ખાતર કાં તો ભૂગર્ભજળમાં ભળી જાય છે અથવા ઉડી જાય છે, જેનાથી પર્યાવરણને નુકસાન થાય છે.

ભારત વિશ્વનો બીજો સૌથી મોટો ખાતર ગ્રાહક દેશ છે અને વિદેશથી સૌથી વધુ યુરિયા આયાત કરે છે. સરકારે ૨૦૨૫-૨૬માં ખાતર સબસિડી પર રૂ.૨.૧૭ લાખ કરોડ ખર્ચ્‍યા હતા. આગામી વર્ષ, ૨૦૨૬-૨૭ માટે, ખાતર મંત્રાલયે રૂ.૩.૫૪ લાખ કરોડની સબસિડીની વિનંતી કરી છે.

ભારતને વાર્ષિક આશરે ૬૭.૭ મિલિયન ટન ખાતરની જરૂર પડે છે, જેમાં યુરિયા, ડીએપી, એમઓપી અને એનપીકે જેવા ખાતરોનો સમાવેશ થાય છે. યુરિયા આમાં સૌથી મોટો હિસ્‍સો ધરાવે છે, જે વપરાશના આશરે ૫૫-૬૦ ટકા હિસ્‍સો ધરાવે છે. આશરે ૪ કરોડ ટન યુરિયાની માંગ વાર્ષિક ૫ ટકાના દરે વધી રહી છે.

વૈજ્ઞાનિક અભ્‍યાસો દર્શાવે છે કે છોડ યુરિયા અને ડીએપી જેવા ખાતરોના માત્ર ૩૦ થી ૪૦ ટકા શોષી લે છે. બાકીના ૬૦-૬૫ ટકા પોષક તત્‍વોનો બગાડ થાય છે. દીપક ફર્ટિલાઇઝર્સના વડા એસસી મહેતા સમજાવે છે કે કેટલાક ખાતરો વરસાદ અથવા સિચાઈના પાણી સાથે જમીનમાં ઉતરી જાય છે, જ્‍યારે કેટલાક હવામાં છોડવામાં આવે છે, જેના કારણે પ્રદૂષણ થાય છે.

તેઓ કહે છે, આટલી મોટી સબસિડી આપીને સરકારને નુકસાન તો થાય છે જ, પણ પર્યાવરણ પણ બગડી રહ્યું છે. દીપક ફર્ટિલાઇઝર્સ દેશની સૌથી મોટી ખાતર ઉત્‍પાદક કંપનીઓમાંની એક છે.

IFFCO ના મેનેજિગ ડિરેક્‍ટર કે.જે. પટેલ સમજાવે છે કે યુરિયા અને DAP જેવા જૂના ખાતરો જમીનમાં નાખવામાં આવે છે, પરંતુ જમીનની નબળી તંદુરસ્‍તી અને અપૂરતી માત્રાને કારણે, તેનો મોટો ભાગ બગાડવામાં આવે છે. જૂના ખાતરો પાકને માત્ર ૩૦-૪૦ ટકા ફાયદો આપે છે, જ્‍યારે નેનો ફર્ટિલાઇઝર્સ ૮૦-૯૦ ટકા ફાયદો આપે છે.

IFFCO નેનો ટેકનોલોજી ખાતરોને પ્રોત્‍સાહન આપી રહ્યું છે જેથી ખાતરી કરી શકાય કે ઓછી માત્રામાં ખાતરો પણ પાકને પૂરતું પોષણ પૂરું પાડે છે. નેનો ફર્ટિલાઇઝર્સમાં રહેલા પોષક તત્‍વો સીધા પાકના મૂળ અને પાંદડા સુધી પહોંચે છે, જેનાથી તેઓ વધુ અસરકારક બને છે.

જ્‍યારે ખાતરોનો યોગ્‍ય રીતે ઉપયોગ કરવામાં આવતો નથી, ત્‍યારે ખેડૂતોને તેમના પાકની જરૂરિયાત કરતાં વધુ ખાતર નાખવું પડે છે, જે તેમના ખર્ચમાં વધારો કરે છે અને સબસિડી માટે સરકાર પર ભારે બોજ નાખે છે. વધુમાં, વધુ પડતું નાઇટ્રોજન ભૂગર્ભજળને દૂષિત કરે છે અથવા હવામાં પ્રવેશ કરે છે, જે ગ્‍લોબલ વોર્મિગમાં ફાળો આપે છે.

નિષ્‍ણાતો માને છે કે ફક્‍ત યુરિયા પર આધાર રાખવાને બદલે, તમામ પ્રકારના ખાતરોનો સંતુલિત રીતે ઉપયોગ કરવો જોઈએ. યુરિયા પાક માટે નાઇટ્રોજનનો સારોસ્ત્રેત છે, પરંતુ તેનો વધુ પડતો ઉપયોગ અને અન્‍ય ખાતરોનો અપૂરતો ઉપયોગ જમીનના પોષક તત્‍વોમાં અસંતુલન તરફ દોરી જાય છે. લાંબા ગાળે, આ જમીનના સ્‍વાસ્‍થ્‍યને બગાડે છે અને પાકની ઉપજ ઘટાડે છે.

તાજેતરના આર્થિક સર્વેમાં યુરિયાના ભાવમાં થોડો વધારો અને ખેડૂતોને પ્રતિ એકર સીધી રોકડ સહાય આપવાનું સૂચન કરવામાં આવ્‍યું છે. આનાથી ખેડૂતોના ખિસ્‍સા પર અસર થશે નહીં, પરંતુ તે તેમને બિનજરૂરી વધારાનું ખાતર નાખવાથી અટકાવશે. ઉપરાંત, વિવિધ વિસ્‍તારો અને વિવિધ પાક અનુસાર ખાતર આપવાની સલાહ આપવામાં આવી છે.