રાષ્ટ્રગીત વગાડવામાં આવે ત્યારે ઉભા રહેવું એ આદરની અભિવ્યક્તિ છે. પરંતુ જો કોઈ રાષ્ટ્રગીત દરમિયાન ઉભું રહે પણ સાથે ન ગાવે, તો શું તેમની સામે કાનૂની કાર્યવાહી થઈ શકે છે? તેવી જ રીતે, "વંદે માતરમ" નો મુદ્દો વધુ મહત્વપૂર્ણ બની ગયો છે. ખાસ કરીને ઓગસ્ટ 2026 માં કાયદામાં ફેરફાર પછી, ઘણા લોકો આ મુદ્દા પર આશ્ચર્ય પામી રહ્યા છે. સુપ્રીમ કોર્ટે લગભગ ચાર દાયકા પહેલા આ પ્રશ્નનો જવાબ સ્પષ્ટ કર્યો હતો. હવે, વંદે માતરમમાં ફેરફારો પછી, બંધારણીય નિષ્ણાત અને નાગરિક અધિકારોના વકીલ વી.પી. સિંહે આ મુદ્દા પર ઝી ન્યૂઝ ડિજિટલ ટીમ સાથે વાત કરી.

    ૧૯૮૬માં, બિજો એમેન્યુઅલ વિરુદ્ધ કેરળ રાજ્ય કેસમાં, સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું હતું કે દરેકને રાષ્ટ્રગીત ગાવાની ફરજ પાડતો કોઈ કાયદો નથી. કોર્ટમાં ત્રણ શાળાના બાળકોનો કેસ હતો જેઓ રાષ્ટ્રગીત દરમિયાન આદરપૂર્વક ઉભા રહ્યા હતા પરંતુ તેમની ધાર્મિક માન્યતાઓને કારણે તે ગાવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું હતું કે ફક્ત રાષ્ટ્રગીત ન ગાવા બદલ તેમને શાળામાંથી કાઢી મૂકવાથી તેમના મૂળભૂત અધિકારોનું ઉલ્લંઘન થાય છે. રાષ્ટ્રીય સન્માનના અપમાન નિવારણ (સુધારા) બિલ, ૨૦૨૬ ને રાષ્ટ્રપતિની સંમતિ સાથે, 'વંદે માતરમ' હવે રાષ્ટ્રીય સન્માન સંબંધિત કાનૂની રક્ષણના દાયરામાં આવી ગયું છે.

    બંધારણીય અને નાગરિક અધિકારોના વકીલ વી.પી. સિંહે સમજાવ્યું કે જો કોઈ રાષ્ટ્રગીત, "જન ગણ મન અધ્યયનયક..." અને રાષ્ટ્રગીત, "વંદે માતરમ" ગાતી વખતે આદરપૂર્વક ઊભા ન રહે અથવા વિક્ષેપ પેદા કરે, તો તેમની સામે કાનૂની કાર્યવાહી ખુલ્લી છે. જો કે, જો કોઈ રાષ્ટ્રગીત અને રાષ્ટ્રગીત ગાતી વખતે આદરપૂર્વક ઊભું રહે, પરંતુ તેમને ન ગાવે, તો તેમની સામે કોઈ કાનૂની કાર્યવાહી થઈ શકશે નહીં.

    સુપ્રીમ કોર્ટે તેના નિર્ણયમાં એક મહત્વપૂર્ણ અવલોકન કર્યું: રાષ્ટ્રગીત દરમિયાન આદરપૂર્વક ઊભા રહેવું એ રાષ્ટ્રગીત માટે યોગ્ય આદર માનવામાં આવે છે. ફક્ત એટલા માટે કે કોઈ વ્યક્તિ સાથે ગાતો નથી તેને આપમેળે રાષ્ટ્રગીતનું અપમાન ગણી શકાય નહીં. એટલે કે, જો કોઈ રાષ્ટ્રગીત દરમિયાન ચૂપચાપ ઊભો રહે અને ઇરાદાપૂર્વક કોઈ વિક્ષેપ ન લાવે, તો ગાવાનો તેમનો ફક્ત ઇનકાર ગુનો ગણી શકાય નહીં.

     આ રાષ્ટ્રીય સન્માનના અપમાન નિવારણ અધિનિયમ, 1971 હેઠળ કરવામાં આવે છે. આ કાયદાની કલમ 3 રાષ્ટ્રગીત સાથે સંબંધિત છે. આ મુજબ, જે કોઈ પણ રાષ્ટ્રગીત ગાવામાં ઇરાદાપૂર્વક અવરોધે છે અથવા જ્યાં રાષ્ટ્રગીત ગાઈ રહ્યું છે ત્યાંના મેળાવડામાં વિક્ષેપ પાડે છે તે કાર્યવાહીને પાત્ર છે. કાયદામાં ત્રણ વર્ષ સુધીની કેદ, દંડ અથવા બંનેની જોગવાઈ છે. એ નોંધવું મહત્વપૂર્ણ છે કે કાયદો ફક્ત રાષ્ટ્રગીત ગાવાનો ઇનકાર કરનાર વ્યક્તિ જ નહીં, પરંતુ તે વર્તનને પણ લક્ષ્ય બનાવે છે જે જાણી જોઈને ગાવામાં અવરોધે છે અથવા મેળાવડામાં વિક્ષેપ પાડે છે.

   ઓગસ્ટ 2026નો ફેરફાર અહીં મહત્વપૂર્ણ છે. રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી પછી, રાષ્ટ્રીય સન્માનના અપમાન નિવારણ (સુધારા) બિલ, 2026, 'વંદે માતરમ' ને રાષ્ટ્રીય સન્માન સંબંધિત કાનૂની રક્ષણ હેઠળ પણ લાવ્યું. અહેવાલો અનુસાર, "વંદે માતરમ" ગાતી વખતે ઇરાદાપૂર્વક અનાદર અથવા વિક્ષેપ હવે સજાપાત્ર રહેશે. આનો અર્થ એ ન કરવો જોઈએ કે ફોજદારી આરોપોથી બચવા માટે દરેક વ્યક્તિએ દરેક સંજોગોમાં "વંદે માતરમ" ના દરેક શબ્દ ગાવાની જરૂર છે. કાયદો આદર અને ઇરાદાપૂર્વક અનાદર અથવા ભંગાણ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.

  ફક્ત મૌન રહેવું કે ન ગાવું એ ગુનો ગણવો યોગ્ય રહેશે નહીં. રાષ્ટ્રગીતના મુદ્દા પર સુપ્રીમ કોર્ટનો નિર્ણય આ મુદ્દા પર સ્પષ્ટ છે: આદરપૂર્વક ઉભી રહેલી વ્યક્તિને ફક્ત એટલા માટે દોષિત ઠેરવી શકાય નહીં કે તેણે ગાવામાં ભાગ લીધો ન હતો. જો કે, જો કોઈ રાષ્ટ્રગીત અથવા હવે કાયદેસર રીતે સુરક્ષિત "વંદે માતરમ" ગાતી વખતે ઇરાદાપૂર્વક વિક્ષેપ પાડે છે, મજાક કરે છે અથવા વર્તન કરે છે જે કાયદા હેઠળ અપમાનજનક અથવા ભંગાણજનક માનવામાં આવે છે, તો કેસ અલગ હોઈ શકે છે.

   સમગ્ર મુદ્દાને એક જ વાક્યમાં સમજવું, ગાવું અને આદર દર્શાવવો એ બે અલગ અલગ બાબતો છે. રાષ્ટ્રગીત દરમિયાન આદરપૂર્વક ઊભા રહેવું મહત્વપૂર્ણ છે, પરંતુ સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટપણે કહ્યું છે કે ગાવામાં ભાગ ન લેવાથી અનાદર થતો નથી. તેથી, જો કોઈ સમારંભમાં રાષ્ટ્રગીત વગાડવામાં આવી રહ્યું હોય અને કોઈ આદરપૂર્વક ઊભું રહે પણ હોઠ ન હલાવે, તો ફક્ત આ આધારે તેમને દોષિત જાહેર કરવા એ સ્થાપિત કાનૂની સ્થિતિ અનુસાર નહીં હોય. ઇરાદાપૂર્વક વિક્ષેપ અથવા અનાદરકારક વર્તન કાનૂની મુશ્કેલીમાં પરિણમી શકે છે. આનો અર્થ એ છે કે પ્રશ્ન એ નથી કે તમે ગાયું કે નહીં, પરંતુ તમે આદર જાળવી રાખ્યો કે જાણી જોઈને અનાદર અને વિક્ષેપ પાડ્યો.

વંદે માતરમ મુદ્દે અમારામાં ઊંડા મતભેદો છે. હું હજુ પણ માનું છું કે રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે વંદે માતરમ વિશે જે કહ્યું તેનું પાલન થવું જોઈતું હતું. પરંતુ આખરે, ભાજપ પાસે બહુમતી છે અને તેણે કાયદો પસાર કર્યો છે. તે દેશનો કાયદો છે, અને મારે તેનું પાલન કરવું જોઈએ. મને નથી લાગતું કે વંદે માતરમનો અનાદર કરવાનો કોઈ પ્રશ્ન છે... જ્યારે ભાજપ અંગ્રેજોની માફી માંગી રહી હતી... તે સમયે, કોંગ્રેસ પાર્ટીના સ્વાતંત્ર્ય સેનાનીઓ માટે વંદે માતરમ અમારું સૂત્ર હતું. વંદે માતરમનું અપમાન કરવાનો કોઈ પ્રશ્ન જ નથી... કોંગ્રેસ મુખ્યાલયમાં બનેલી ઘટનાની વાત કરીએ તો, હું ત્યાં હાજર નહોતો, તેથી ત્યાં શું બન્યું તેના પર ટિપ્પણી કરવી મારા માટે યોગ્ય રહેશે નહીં. હું ફક્ત એટલું જ કહી શકું છું કે મારા નેતા જયરામ રમેશે શું કહ્યું.