નવી દિલ્હી :ભારત હવે વિશ્વને ટેલિકોમ સેવાઓ પૂરી પાડવા માટે માત્ર એક મુખ્ય બજાર રહેવા માંગતું નથી. આગળનું લક્ષ્ય નેટવર્ક સાધનોના ઉત્પાદન અને નિકાસમાં તેની સ્થિતિ મજબૂત કરવાનું છે. નીતિ આયોગના તાજેતરના અહેવાલમાં આ દિશામાં એક મહત્વપૂર્ણ તકની ઓળખ કરવામાં આવી છે. અહેવાલ મુજબ, યોગ્ય નીતિગત સમર્થન સાથે, ભારતનું ટેલિકોમ અને નેટવર્ક સાધનો ક્ષેત્ર 2035 સુધીમાં $50 બિલિયનનું નિકાસ કેન્દ્ર બની શકે છે અને આશરે 500,000 કુશળ નોકરીઓનું સર્જન કરી શકે છે. જોકે, આ માર્ગ સરળ નથી. હાલમાં, ભારત આ ક્ષેત્રમાં ઘણા મહત્વપૂર્ણ ઘટકો અને ઘટકો માટે અન્ય દેશો પર આધાર રાખે છે. ખાસ કરીને ચીન પર નિર્ભરતા એક મોટી ચિંતા રહે છે.

    ભારતમાં ટેલિકોમ અને નેટવર્ક સાધનોની માંગ ઝડપથી વધી રહી છે. 5G નેટવર્કનું વિસ્તરણ, ઇન્ટરનેટ વપરાશમાં વધારો, બ્રોડબેન્ડ, ક્લાઉડ, ઇન્ટરનેટ ઓફ થિંગ્સ અને ઔદ્યોગિક ઓટોમેશન આ બજારના વિકાસને આગળ ધપાવી રહ્યા છે. નીતિ આયોગ અનુસાર, ભારતનું સ્થાનિક TANE બજાર નાણાકીય વર્ષ 2024-25માં આશરે $25 બિલિયન હતું અને નાણાકીય વર્ષ 2031-32 સુધીમાં તે આશરે $50 બિલિયન સુધી પહોંચવાનો અંદાજ છે. વૈશ્વિક ટેલિકોમ સાધનોનું બજાર પણ ઝડપથી વધી રહ્યું છે. ભારત પાસે સ્થાનિક માંગને ઉત્પાદન અને ત્યારબાદ નિકાસમાં રૂપાંતરિત કરવાની તક છે. વર્તમાન સમસ્યા એ છે કે આ સંભાવનાની તુલનામાં ભારતની નિકાસ ખૂબ ઓછી છે. 2020 અને 2024 વચ્ચે, ટેલિકોમ અને નેટવર્ક સાધનોની વાર્ષિક નિકાસ $600 મિલિયન અને $1 બિલિયનની વચ્ચે હોવાનો અંદાજ હતો, જ્યારે આયાત $4 અને $5 બિલિયનની વચ્ચે હતી. 

     ટેલિકોમ નેટવર્ક ફક્ત ટાવર અને વાયરનો વિષય નથી. તેમાં ચિપ્સ, સિગ્નલ પ્રોસેસર, એન્ટેના, રેડિયો મોડ્યુલ, ઓપ્ટિકલ ઘટકો અને અન્ય ઘણા મહત્વપૂર્ણ ઘટકોનો સમાવેશ થાય છે. નીતિ આયોગ અનુસાર, 4G અને 5G એન્ટેના અને સિગ્નલ પ્રોસેસર જેવા મહત્વપૂર્ણ ઘટકોની આયાતમાં ચીનનો હિસ્સો 80 ટકાથી વધુ છે. આનો સ્પષ્ટ અર્થ એ છે કે જો ભારત ટેલિકોમ સાધનોમાં વૈશ્વિક ખેલાડી બનવા માંગે છે, તો ફક્ત અંતિમ ઉત્પાદનને સ્થાનિક રીતે એસેમ્બલ કરવું પૂરતું નથી. તેને સમગ્ર સપ્લાય ચેઇન પર કામ કરવું પડશે.

  ભારતે એક જ દેશ પર આધાર રાખવાને બદલે અનેક દેશો સાથે સપ્લાય ચેઇન બનાવવાની જરૂર છે. આધુનિક 5G બેઝ સ્ટેશનમાં વિવિધ દેશોની ટેકનોલોજી અને ઘટકોનો સમાવેશ થઈ શકે છે. નીતિ આયોગે એમ પણ જણાવ્યું છે કે ભારતીય નેટવર્ક સાધનો તાઇવાનના ચિપસેટ, જાપાનીઝ ઓપ્ટિકલ ટ્રાન્સસીવર્સ અને યુએસ-ડિઝાઇન કરેલી બૌદ્ધિક સંપત્તિનો ઉપયોગ કરી શકે છે. આનો અર્થ એ છે કે ભવિષ્યની વ્યૂહરચના "ચાઇના પ્લસ વન" થી આગળ વધીને "મલ્ટિ-સોર્સ સપ્લાય ચેઇન" બનાવવાની હોઈ શકે છે. પ્રથમ, ઓછા સેમિકન્ડક્ટર ઇનપુટ્સની જરૂર હોય તેવા ઘટકોનું સ્થાનિક રીતે ઉત્પાદન કરી શકાય છે, ત્યારબાદ ધીમે ધીમે વધુ જટિલ અને ઉચ્ચ-મૂલ્યવાળા ઘટકોમાં સંક્રમણ થાય છે. નીતિ આયોગે તબક્કાવાર સ્થાનિકીકરણ વધારવાની પણ ભલામણ કરી છે.

   ભારત સામે બીજો એક મોટો પડકાર ટેકનોલોજી છે. જ્યારે દેશમાં હાલમાં ઘણા સ્થળોએ ઉત્પાદન થઈ રહ્યું છે, ત્યારે સ્થાનિક મૂલ્યવર્ધન ઓછું છે. કેટલાક ટેલિકોમ સાધનોમાં સ્થાનિકીકરણનું સ્તર 15% થી નીચે હોવાનું નોંધાયું છે. કંપનીઓ સેમિકન્ડક્ટર, RF મોડ્યુલ, પ્રોસેસર અને ઇન્ટિગ્રેટેડ સર્કિટ જેવા મહત્વપૂર્ણ ઘટકો માટે આયાત પર આધાર રાખે છે. આનાથી ખર્ચ પર સીધી અસર પડે છે. નીતિ આયોગ અનુસાર, ઉચ્ચ-મૂલ્યવાળા ટેલિકોમ ઉત્પાદનમાં ભારતીય કંપનીઓને તેમના વૈશ્વિક સ્પર્ધકો કરતાં 26% વધુ નાણાકીય નુકસાનનો સામનો કરવો પડે છે. કેટલીક શ્રેણીઓમાં, આ તફાવત 29% સુધી પહોંચે છે. આનો અર્થ એ છે કે જો ભારતે ચીન અને અન્ય મુખ્ય ઉત્પાદકો સાથે સ્પર્ધા કરવી હોય, તો તેણે ટેકનોલોજી, ખર્ચ અને સ્કેલને એકસાથે સંબોધવા પડશે.

    એક સંપૂર્ણ ટેકનોલોજી પાઇપલાઇન પોતાના પર બનાવવી મુશ્કેલ અને સમય માંગી લેશે. તેથી, વૈશ્વિક કંપનીઓ સાથે ભાગીદારી મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. ઓપ્ટિકલ અને ચોકસાઇ ઇલેક્ટ્રોનિક ઘટકો જેવા ક્ષેત્રોમાં જાપાન સાથે સહયોગ વધારી શકાય છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સાથે ભાગીદારી અત્યાધુનિક નેટવર્ક ટેકનોલોજી, ડિઝાઇન અને બૌદ્ધિક સંપદામાં દરવાજા ખોલી શકે છે. નીતિ આયોગે ભારતીય કંપનીઓ અને વૈશ્વિક મૂળ ઉપકરણ ઉત્પાદકો વચ્ચે સંયુક્ત સાહસોને પ્રોત્સાહન આપવા માટે પણ હાકલ કરી છે. આ ફક્ત રોકાણ આકર્ષિત કરી શકશે નહીં પરંતુ ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફર અને સ્થાનિક ક્ષમતાઓના વિકાસને પણ સરળ બનાવી શકશે.