નવી દિલ્હી : માર્ચથી જુલાઈ ૨૦૨૬ દરમિયાન સોશિયલ મીડિયા પરની સામગ્રી હટાવવા અથવા તેને ભારતમાં ઉપલબ્ધ ન રાખવા માટે સરકારી એજન્સીઓ તરફથી ઈન્સ્ટાગ્રામ, ફેસબુક અને યુટ્યુબને કુલ મળીને આશરે ૧.૯૫ લાખ બ્લોકિંગ આદેશો મોકલાયા હોવાનું એક એક્સપ્રેસના અહેવાલમાં સામે આવ્યું છે. આ આંકડો સરેરાશ દર ૬૮ સેકન્ડે એક આદેશ અને રોજના આશરે ૧,૨૭૫ આદેશ જેટલો થાય છે.

ઉપલબ્ધ વિગતો મુજબ આ પાંચ મહિનાના ગાળામાં સૌથી વધુ આશરે ૧ લાખ આદેશ ઈન્સ્ટાગ્રામને મળ્યા હતા. ફેસબુકને આશરે ૮૦ હજાર અને યુટ્યુબને આશરે ૧૫ હજાર આદેશો મળ્યા હતા. એટલે ત્રણેય પ્લેટફોર્મને આપવામાં આવેલા કુલ આદેશોમાં મેટાની માલિકીના ઈન્સ્ટાગ્રામ અને ફેસબુકનો હિસ્સો સૌથી મોટો રહ્યો હતો.

મહત્વની બાબત એ છે કે એક બ્લોકિંગ આદેશનો અર્થ માત્ર એક પોસ્ટ કે એક ખાતું જ નથી. એક જ આદેશ હેઠળ અનેક પોસ્ટ, વિડિયો, ખાતાં અથવા અન્ય પ્રકારની સામગ્રી આવરી લેવાઈ શકે છે. તેથી વાસ્તવમાં દૂર કરાયેલી કે પ્રતિબંધિત સામગ્રીની સંખ્યા બ્લોકિંગ આદેશોની સંખ્યાથી ઘણી વધારે હોઈ શકે છે.

અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે આમાંથી મોટી સંખ્યાના નિર્દેશો ગૃહ મંત્રાલયના ‘સહયોગ’ પોર્ટલ મારફતે વિવિધ કેન્દ્રીય તથા રાજ્ય સ્તરની એજન્સીઓ દ્વારા મોકલાયા હતા. માહિતી પ્રૌદ્યોગિકી કાયદાની કલમ ૭૯(૩)(બી) હેઠળ પ્લેટફોર્મને એવી સામગ્રી દૂર કરવાની ફરજ પડી શકે છે જેને સરકાર અથવા કાયદો અમલમાં મૂકતી સંસ્થા ગેરકાયદેસર ગણાવે.

અહેવાલ અનુસાર મેટાએ પોતાની તકનીકી વ્યવસ્થા ‘સહયોગ’ પોર્ટલ સાથે એવી રીતે સંકલિત કરી છે કે સરકારી નિર્દેશ દ્વારા ચિહ્નિત કરાયેલી સામગ્રી કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં કંપની તરફથી અલગ માનવીય સમીક્ષા કર્યા વિના આપમેળે દૂર થઈ શકે છે. આ મુદ્દે ડિજિટલ અધિકાર કાર્યકરોએ ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. તેમનો સવાલ છે કે જો આદેશ સંપૂર્ણપણે યાંત્રિક રીતે અમલમાં મૂકાય તો તેની કાનૂની યોગ્યતા, પ્રમાણિકતા કે અતિશયતા અંગે કંપની સ્તરે સ્વતંત્ર ચકાસણી માટે કેટલો અવકાશ રહે છે.

અહેવાલમાં એવો પણ દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે આ સમયગાળા દરમિયાન વિદ્યાર્થી આંદોલન, સરકારની કેટલીક નીતિઓ અંગેની ટીકા, ઇથેનોલ મિશ્રણ નીતિ, પશ્ચિમ બંગાળની ચૂંટણી સંબંધિત સામગ્રી તથા અન્ય રાજકીય-સામાજિક મુદ્દાઓને લગતી કેટલીક પોસ્ટ સામે પણ કાર્યવાહી થઈ હતી. જોકે દરેક બ્લોકિંગ આદેશની અલગ-અલગ વિગતો જાહેર ઉપલબ્ધ નથી.

ગૃહ મંત્રાલયના અગાઉના વાર્ષિક અહેવાલ મુજબ નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૪-૨૫ દરમિયાન પણ એક લાખથી વધુ ‘શંકાસ્પદ ઓનલાઇન સામગ્રી’ને અવરોધિત કરવામાં આવી હતી. બીજી તરફ, ઓક્ટોબર ૨૦૨૪થી ઓક્ટોબર ૨૦૨૫ દરમિયાન ‘સહયોગ’ પોર્ટલ મારફતે વિવિધ ઓનલાઇન પ્લેટફોર્મને કુલ ૨,૩૧૨ બ્લોકિંગ આદેશો મોકલાયા હોવાનું આરટીઆઈથી પ્રાપ્ત વિગતોમાં સામે આવ્યું હતું.

આ સમગ્ર મામલે એક તરફ સરકાર ગેરકાયદેસર, ભ્રામક કે જાહેર વ્યવસ્થા માટે જોખમી સામગ્રી સામે ઝડપી કાર્યવાહીને જરૂરી ગણાવે છે, તો બીજી તરફ ડિજિટલ અધિકાર ક્ષેત્રે કાર્યરત લોકો પારદર્શિતા, અપીલની તક અને સ્વતંત્ર માનવીય સમીક્ષાની વ્યવસ્થા જળવાઈ રહે તે જરૂરી ગણાવી રહ્યા છે.