વિશાખાપટ્ટનમ : રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘની વિશાખાપટ્ટનમ નજીક ગુડિલોવા ખાતે યોજાયેલી ત્રણ દિવસીય અખિલ ભારતીય સમન્વય બેઠકમાં વિશ્વ અને ભારતમાં બદલાતી વસતી રચના, ઘણા દેશોમાં ઘટતો પ્રજનન દર અને વૃદ્ધ થતી વસતી, વિવિધ વિસ્તારો અને સમુદાયોના વસતી પ્રમાણમાં થતા ફેરફારોની સામાજિક અસર, યુવાનોમાં નશાનું વધતું દૂષણ, યુવા પેઢીની આશાઓ અને ચિંતાઓ, સામાજિક સમરસતા, પરિવાર વ્યવસ્થા, પર્યાવરણ, આત્મનિર્ભર વિકાસ અને કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા જેવા મુદ્દાઓ ઉપર વ્યાપક વિચારવિમર્શ થયો. જોકે સંઘે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આ કોઈ ઔપચારિક ઠરાવો કે નિર્ણયો લેતી બેઠક નહોતી; વિવિધ સંગઠનો વચ્ચે અનુભવ વહેંચવા, સંકલન વધારવા અને આગામી કાર્યની દિશા નક્કી કરવા માટેની બેઠક હતી.

રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘની પ્રેરણાથી સમાજના વિવિધ ક્ષેત્રોમાં કાર્યરત સંગઠનોની ત્રણ દિવસીય અખિલ ભારતીય સમન્વય બેઠક આજે વિશાખાપટ્ટનમ નજીક ગુડિલોવાના વિજ્ઞાન વિહાર નિવાસી વિદ્યાલય પરિસરમાં પૂર્ણ થઈ હતી. બેઠકમાં સંઘપ્રેરિત ૩૨ સંગઠનોના રાષ્ટ્રીય સ્તરના પદાધિકારીઓ અને કાર્યકરો જોડાયા હતા. કુલ ૩૨૬ પ્રતિનિધિઓને આમંત્રણ આપવામાં આવ્યું હતું અને તેમાં ૪૯ મહિલા પ્રતિનિધિઓએ ભાગ લીધો હતો. સરસંઘચાલક ડૉ. મોહન ભાગવતજી અને સરકાર્યવાહ દત્તાત્રેય હોસબાલે બેઠકમાં વિશેષ રીતે ઉપસ્થિત રહ્યા હતા.

ત્રણ દિવસ દરમિયાન વિવિધ સંગઠનોએ પોતાના કાર્યક્ષેત્રમાં ચાલી રહેલી પ્રવૃત્તિઓ, જમીની અનુભવો, સમાજ સામે ઊભા થયેલા નવા પ્રશ્નો, આગામી પડકારો અને ભવિષ્યની કાર્યયોજનાની વિગતો એકબીજા સમક્ષ મૂકી હતી. ભારતીય મજૂર સંઘ, વિશ્વ હિન્દુ પરિષદ, ભારતીય જનતા પાર્ટી, અખિલ ભારતીય વિદ્યાર્થી પરિષદ, ભારતીય કિસાન સંઘ, રાષ્ટ્ર સેવિકા સમિતિ, સેવા ભારતી, સ્વદેશી જાગરણ મંચ, પ્રજ્ઞા પ્રવાહ, સંસ્કાર ભારતી સહિત વિવિધ સંગઠનોના પ્રતિનિધિઓ બેઠકમાં સામેલ થયા હતા.

વસતીનું અસંતુલનઃ વિશ્વની સ્થિતિ સાથે ભારત ઉપર પણ નજર: સંઘના સહ સરકાર્યવાહ સી. આર. મુકુંદે બેઠક પૂર્ણ થયા બાદ જણાવ્યું હતું કે જનસાંખ્યિક પરિવર્તન હવે માત્ર કોઈ એક દેશનો વિષય રહ્યો નથી. વિશ્વના અનેક દેશોમાં પ્રજનન દર સતત ઘટી રહ્યો છે અને વૃદ્ધોની વસ્તી વધી રહી છે, જેના કારણે આર્થિક, સામાજિક અને પારિવારિક માળખા સામે નવા પડકારો ઊભા થયા છે. ભારત હજુ મોટી યુવા વસ્તી ધરાવે છે, પરંતુ વિશ્વમાં થઈ રહેલા પરિવર્તનોને ધ્યાનમાં રાખીને ભારતની ભવિષ્યની સ્થિતિ અંગે પણ સમયસર વિચાર કરવો જરૂરી હોવાનું બેઠકમાં માનવામાં આવ્યું.

બેઠકમાં દેશના જુદા જુદા વિસ્તારો તથા સમુદાયોની વસતીના પ્રમાણમાં થતા ફેરફારો અને તેની સામાજિક અસર અંગે પણ ગંભીર ચર્ચા થઈ હતી. આવા ફેરફારો સામાજિક સંતુલન અને સમરસતા ઉપર કેવી અસર કરી શકે અને સમાજમાં સંતુલન તથા પરસ્પર સુમેળ કેવી રીતે જળવાઈ રહે તે અંગે વિચારણા કરવામાં આવી હતી. જોકે વસતી અંગે કોઈ નવી નીતિ, કાયદો કે ઔપચારિક ઠરાવ આ બેઠકમાં જાહેર કરવામાં આવ્યો નથી.

યુવાનોમાં નશાનું દૂષણઃ આખો સમાજ જોડાય તે જરૂરી: યુવાનો અને વિદ્યાર્થીઓ સુધી માદક પદાર્થોની પહોંચ વધી રહી હોવા અંગે બેઠકમાં ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી. સમસ્યા માત્ર મહાનગરો પૂરતી સીમિત નહીં રહી નાના શહેરો અને ગામડાં સુધી પહોંચી રહી હોવાની ચર્ચા કરવામાં આવી હતી. સંઘનું માનવું છે કે નશાની સમસ્યાને માત્ર સરકાર અથવા પોલીસની જવાબદારી માની શકાય નહીં. શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ, માતા-પિતા, સામાજિક સંગઠનો, વહીવટી તંત્ર, પોલીસ અને સમાજના અન્ય જવાબદાર વર્ગો સાથે મળીને કાર્ય કરે ત્યારે જ નશામુક્ત સમાજ તરફ અસરકારક રીતે આગળ વધી શકાય.

આ દિશામાં જુદા જુદા સંગઠનો શું કરી રહ્યા છે અને ભવિષ્યમાં તેમના પ્રયાસો વચ્ચે વધુ સંકલન કેવી રીતે ઊભું કરી શકાય તે અંગે પણ ચર્ચા થઈ હતી.

યુવા પેઢીની આશાઓ અને ચિંતાઓને સમજવા પર ખાસ ભાર: યુવા પેઢીના વિચારો, તેમની મહત્ત્વાકાંક્ષા, સર્જનાત્મક શક્તિ, ભવિષ્ય અંગેની ચિંતા અને રાષ્ટ્રનિર્માણમાં તેમની ભૂમિકા ઉપર બેઠકમાં વિશેષ સત્રમાં વિચારવિમર્શ થયો હતો. સંઘના જણાવ્યા પ્રમાણે ચાલુ વર્ષે આશરે ૨૧ હજાર યુવા સ્વયંસેવકોએ ૨૧ દિવસના પ્રશિક્ષણ વર્ગોમાં ભાગ લીધો છે, જ્યારે દેશભરની દૈનિક શાખાઓમાં આવતા સ્વયંસેવકોમાં ૬૦ ટકાથી વધુ યુવાનો છે.

સી. આર. મુકુંદે જણાવ્યું કે યુવાનોને માત્ર ઉપદેશ આપવા કરતાં તેમની સાથે સીધો સંપર્ક રાખવો, તેમની લાગણી અને ચિંતા સમજવી તથા સતત સંવાદ દ્વારા દેશ, સંસ્કૃતિ અને સામાજિક મૂલ્યો સાથે તેમનું આત્મીય જોડાણ ઊભું કરવું વધુ મહત્વનું છે. માત્ર ભાષણ કે પોસ્ટરથી યુવાનોમાં સંસ્કાર અને સાંસ્કૃતિક જાગૃતિ ઊભી થઈ શકતી નથી. અખિલ ભારતીય વિદ્યાર્થી પરિષદ, બજરંગ દળ, હિન્દુ જાગરણ મંચ સહિતના સંગઠનો યુવાનો વચ્ચે કાર્ય કરી રહ્યા હોવાનું જણાવાયું અને ધાર્મિક, આધ્યાત્મિક તથા સામાજિક સંગઠનોને પણ યુવાનો સાથે વધુ સક્રિય રીતે જોડાવા અનુરોધ કરવામાં આવ્યો.

પરીક્ષા અને વ્યવસ્થાકીય ખામીઓથી યુવાનોમાં ચિંતાઃ રચનાત્મક સુધારા જરૂરી: બેઠક બાદ યોજાયેલી પ્રશ્નોત્તરીમાં દિલ્હીના જંતરમંતર ખાતે થયેલા વિરોધ અને વ્યવસ્થાની ખામીઓ અંગે પૂછાયેલા પ્રશ્નના જવાબમાં મુકુંદે કહ્યું કે પ્રશ્નને માત્ર ભ્રષ્ટાચારની દૃષ્ટિએ જોવો યોગ્ય નથી. જ્યાં જ્યાં વ્યવસ્થામાં ખામી હોય ત્યાં સરકારના પ્રયાસ સાથે સમાજની જાગૃતિ પણ જરૂરી છે. ‘નીટ’ જેવી પરીક્ષાઓ અથવા અન્ય વ્યવસ્થાકીય સમસ્યાઓ યુવાનોમાં તેમના ભવિષ્ય અંગે ચિંતા ઊભી કરે છે અને આ ચિંતાને સમજવી તથા તેનો ઉકેલ લાવવો જરૂરી છે. માત્ર વિરોધ કે અવરોધથી સમસ્યાનો ઉકેલ નહીં આવે; કેન્દ્ર, રાજ્ય સરકારો અને સમાજે રચનાત્મક અભિગમ સાથે વ્યવસ્થામાં સુધારો કરવો જોઈએ તેવી વાત રજૂ કરવામાં આવી હતી.

પંચ પરિવર્તનઃ સમાજ બદલાય તો વ્યવસ્થા બદલાશે: સંઘના શતાબ્દી વર્ષના સંદર્ભમાં ‘પંચ પરિવર્તન’ ઉપર વિશેષ ચર્ચા થઈ હતી. સામાજિક સમરસતા, કુટુંબ પ્રબોધન, પર્યાવરણ સંરક્ષણ, ‘સ્વ’નો ભાવ અને નાગરિક કર્તવ્ય—આ પાંચ ક્ષેત્રોમાં શરૂ થયેલા પ્રયાસો શતાબ્દી વર્ષ પછી પણ આગળ કેવી રીતે વધારવા તે અંગે સંગઠનોએ વિચારવિમર્શ કર્યો હતો.

ખાસ કરીને કુટુંબ પ્રબોધન હેઠળ ભારતીય પરિવાર વ્યવસ્થા, પારિવારિક મૂલ્યો અને એક પેઢીમાંથી બીજી પેઢી સુધી પહોંચતી સાંસ્કૃતિક પરંપરાઓને મજબૂત કરવાની જરૂરિયાત દર્શાવવામાં આવી હતી.

પાણી બચાવો, પ્લાસ્ટિક ઘટાડો અને હરિયાળી વધારોઃ પરિવારથી શરૂઆત: પર્યાવરણના પ્રશ્ને સંઘે રોજિંદા જીવનમાં ફેરફાર ઉપર ભાર મૂક્યો. માત્ર ઠરાવો પસાર કરવાથી પરિવર્તન આવશે નહીં, જીવનશૈલી બદલવી પડશે તેમ જણાવાયું હતું. દરેક વ્યક્તિ અને પરિવાર પાણીનો વિવેકપૂર્ણ ઉપયોગ કરે, પ્લાસ્ટિકનો વપરાશ ઓછો કરે અને પોતાના આસપાસ હરિયાળી વધારે—આ ત્રણ વ્યવહારિક બાબતોને ખાસ મહત્વ આપવામાં આવ્યું. આ સંદેશ દેશનાં પરિવારો, ગામો અને અંતરિયાળ વિસ્તારો સુધી પહોંચાડવાના પ્રયાસો આગળ વધારવામાં આવશે.

ભારતીય દૃષ્ટિનો વિકાસઃ આત્મનિર્ભર, પર્યાવરણમૈત્રી અને સર્વસમાવેશક: દેશના વિકાસ અંગે પણ બેઠકમાં ચર્ચા કરવામાં આવી હતી. વિકાસને માત્ર આર્થિક આંકડા તરીકે નહીં પરંતુ સમાજના તમામ વર્ગોને સાથે લઈને ચાલતી પ્રક્રિયા તરીકે જોવાનો અભિગમ રજૂ થયો. વિકાસ આત્મનિર્ભર હોય, પર્યાવરણને અનુકૂળ હોય અને સમાજના છેવાડાના વર્ગોને પણ સાથે લે તેવા ભારતીય વિકાસ માળખા અંગે જુદા જુદા આર્થિક અને સામાજિક સંગઠનોએ પોતાના અનુભવો રજૂ કર્યા.

કૌશલ્ય વિકાસ અંગે લઘુ ઉદ્યોગ ભારતીના કેન્દ્રોનું ઉદાહરણ આપવામાં આવ્યું હતું. આ કેન્દ્રો દ્વારા ચાલુ વર્ષે ૪૧ હજારથી વધુ લોકોને વિવિધ રોજગારલક્ષી કૌશલ્યનું પ્રશિક્ષણ આપવામાં આવ્યું હોવાનું બેઠકમાં જણાવાયું હતું.

કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા - એઆઈ - લાભ પણ, જોખમ પણ: સમાજ ઉપર ઝડપથી વધી રહેલી કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તાની અસર અંગે બેઠકમાં વિશેષ રજૂઆત કરવામાં આવી હતી. તેના સકારાત્મક ઉપયોગની શક્યતાઓની સાથે ભવિષ્યમાં ઊભા થઈ શકે તેવા સામાજિક અને અન્ય જોખમો અંગે પણ વિચાર કરવામાં આવ્યો. ટેકનોલોજીને ભારતીય સામાજિક પરિસ્થિતિ અને ભારતીય દૃષ્ટિકોણથી સમજવાની જરૂરિયાત વ્યક્ત થઈ હતી. સમાજહિતમાં તેનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો અને સંભવિત પ્રતિકૂળ અસરો અંગે લોકોને કેવી રીતે જાગૃત કરવા તે વિષય ઉપર આગળ પણ વિચારવિમર્શ ચાલુ રાખવામાં આવશે.

આસામ પૂર રાહતની કામગીરીની સમીક્ષા: કુદરતી આપત્તિઓ દરમિયાન સંઘપ્રેરિત સંગઠનો દ્વારા થતી સેવા અને પુનર્વસન કામગીરીની પણ બેઠકમાં સમીક્ષા થઈ હતી. આસામમાં આવેલા ગંભીર પૂર વખતે રાષ્ટ્રીય સેવા ભારતી, ભારતીય કિસાન સંઘ, આરોગ્ય ક્ષેત્રે કાર્યરત સંગઠનો અને અન્ય કાર્યકરો દ્વારા કરવામાં આવેલી રાહત તથા પુનર્વસનની કામગીરી અંગે બેઠકમાં માહિતી આપવામાં આવી હતી.

સંત રવિદાસજીની ૬૫૦મી જન્મજયંતી અને સામાજિક સમરસતા: સંત રવિદાસજીની ૬૫૦મી જન્મજયંતીના સંદર્ભમાં દેશભરમાં તેમના સંદેશને આધાર બનાવી સામાજિક સમરસતા અને સદભાવના માટે થયેલા કાર્યક્રમોની સમીક્ષા કરવામાં આવી હતી. આ કાર્યક્રમોને સમાજમાંથી મળેલા પ્રતિસાદ અંગે માહિતી વહેંચવામાં આવી અને સામાજિક સમરસતાની કામગીરીનો વિસ્તાર આગળ પણ વધારવો જોઈએ તે અંગે ચર્ચા થઈ હતી.

૩૨ સંગઠનોનું કાર્ય વધુ વિસ્તૃત કરવાની દિશા: બેઠકમાં જોડાયેલા ૩૨ સંગઠનો સમાજના જુદા જુદા ક્ષેત્રોમાં ચાલી રહેલા પોતાના કાર્યને આગામી વર્ષ દરમિયાન વધુ લોકો સુધી કેવી રીતે પહોંચાડે તે અંગે ચર્ચા કરવામાં આવી હતી. રાષ્ટ્રીય દૃષ્ટિ અને સમાજકેન્દ્રી વિચાર સાથે નવા વર્ગો સુધી સંપર્ક વધારવો, પરસ્પર સહકાર મજબૂત કરવો અને સંગઠનોના અનુભવોનો સામૂહિક લાભ લેવો—આગામી કાર્યની મુખ્ય દિશા તરીકે સામે આવ્યું છે.

બેઠકમાં ખરેખર શું ‘નક્કી’ થયું? : સમન્વય બેઠક અંગે સંઘની સૌથી મહત્વપૂર્ણ સ્પષ્ટતા એ છે કે આ કોઈ કાર્યકારિણી કે ઔપચારિક નિર્ણય લેનારી બેઠક નથી. તેથી બેઠકમાં કોઈ નવી વસતી નીતિ, કાયદો અથવા અન્ય ઔપચારિક ઠરાવ પસાર થયો હોવાનું કહેવું સત્તાવાર વિગતો સાથે સુસંગત નથી. બેઠકનો હેતુ ૩૨ સંગઠનોના અનુભવ અને સૂચનો એક મંચ ઉપર લાવી પરસ્પર સંકલન વધારવાનો હતો.

પરંતુ ત્રણ દિવસના મંથનમાંથી નશામુક્તિ માટે સમગ્ર સમાજને જોડવો, યુવાનો સાથે સતત સીધો સંવાદ વધારવો, જનસાંખ્યિક પરિવર્તનની સામાજિક અસર ઉપર નજર રાખવી, પંચ પરિવર્તનની કામગીરી ચાલુ રાખવી, ભારતીય પરિવાર વ્યવસ્થા અને સમરસતાને મજબૂત કરવી, રોજિંદા જીવનમાં પર્યાવરણમૈત્રી વર્તન અપનાવવું, આત્મનિર્ભર અને સર્વસમાવેશક વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવું, નવી ટેકનોલોજીની અસરો અંગે સમાજને જાગૃત કરવો તથા ૩૨ સંગઠનો વચ્ચે વધુ મજબૂત સંકલન સાથે આગામી વર્ષનું કાર્ય આગળ વધારવું—આ મુખ્ય કાર્યદિશાઓ સ્પષ્ટ થઈ છે.

બેઠક બાદની પ્રશ્નોત્તરીમાં સરસંઘચાલક ડૉ. મોહન ભાગવતના આગામી અમેરિકા, કેનેડા અને બ્રિટન પ્રવાસ અંગે પણ માહિતી આપવામાં આવી હતી. સંઘે જણાવ્યું કે શતાબ્દી વર્ષના વૈશ્વિક સંપર્કના ભાગરૂપે ભારત, હિન્દુ સમાજ અને સંઘ અંગે રહેલી ગેરસમજ વચ્ચે તથ્ય આધારિત દૃષ્ટિકોણ રજૂ કરવો, ‘વસુધૈવ કુટુંબકમ્’નો સંદેશ પહોંચાડવો અને વિદેશોમાં રહેતા ભારતીય મૂળના લોકો તથા મુખ્યપ્રવાહના સમાજ વચ્ચે સંવાદ વધારવો આ પ્રવાસના મુખ્ય હેતુઓ રહેશે.