દેહરાદૂન, તા.૨૬: ભારતીય ચોમાસાના વર્તન અને વરસાદની પેટર્નને લઈને વૈજ્ઞાનિકોએ એક ખુબ જ આશ્ચર્યજનક અને મહત્વપૂર્ણ પર્દાફાશ કર્યો છે. અત્યાર સુધી એવું માનવામાં આવતું હતું કે ભારતનો વરસાદ મુખ્યત્વે હિંદ મહાસાગર પર નિર્ભર કરે છે, પરંતુ ૧૨૩ વર્ષના લાંબા ગાળાના ડેટા પર આધારિત અભ્યાસે આ ધારણા બદલી નાખી છે. જાપાન એજન્સી ફોર મરીન-અર્થ સાયન્સ એન્ડ ટેકનોલોજીના ભારતીય વૈજ્ઞાનિક કલ્પેશ આર. પાટિલ, સ્વાધિન બેહેરા અને તોશિયો યામાગાતા દ્વારા કરવામાં આવેલા આ સંશોધનમાં જાણવા મળ્યું છે કે પેસિફિક, હિંદ અને એટલાન્ટિક – આ ત્રણેય મહાસાગરોના વારાફરતી અને બદલાતા પ્રભાવથી ભારતીય ચોમાસું સંચાલિત થાય છે. ૧૩ ઓગસ્ટ, ૨૦૨૬ ના રોજ પ્રખ્યાત જર્નલ 'ક્લાઇમેટ એન્ડ એટમોસ્ફેરિક સાયન્સ' માં આ અભ્યાસ પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યો હતો. 

વૈજ્ઞાનિકોની ટીમે ૧૯૦૧ થી ૨૦૨૩ સુધીના ૧૨૩ વર્ષના વિશાળ ડેટાબેઝનું બારીકાઈથી પૃથ્થકરણ કર્યું છે. તેમણે દરિયાઈ સપાટીના તાપમાન અને જૂનથી સપ્ટેમ્બર દરમિયાન ભારતમાં થતા ચોમાસાના વરસાદ વચ્ચેના જોડાણને સમજવા માટે ૧૧ વર્ષની વિશિષ્ટ રોલિંગ વિન્ડોઝનો ઉપયોગ કર્યો હતો. આ ઝીણવટભરી તપાસના અંતે સમુદ્રની સપાટીનું તાપમાન અને ચોમાસાના સંબંધ દર્શાવતા ૧૧૨ જેટલા જટિલ નકશાઓ તૈયાર કરવામાં આવ્યા હતા, જેમાં ત્રણેય મહાસાગરોની બદલાતી ભૂમિકા સ્પષ્ટ થઈ હતી. 

અભ્યાસના મુખ્ય તારણો અને મહાસાગરોનો પ્રભાવ:
•    પેસિફિક મહાસાગરનું મજબૂત પુનરાગમન: તાજેતરના દાયકાઓમાં, મધ્ય અને પૂર્વીય ઉષ્ણકટિબંધીય પેસિફિક મહાસાગર અને અલ નીનો-સધર્ન ઓસિલેશન (ENSO) નો પ્રભાવ ફરી એકવાર અત્યંત મજબૂત બન્યો છે. 

•    અલ નીનો અને વરસાદનો નકારાત્મક સંબંધ: પેસિફિક મહાસાગરની ગરમી (અલ નીનો) ભારતીય ચોમાસા સાથે નકારાત્મક સંબંધ ધરાવે છે, એટલે કે સમુદ્ર વધુ ગરમ થાય ત્યારે ભારતમાં વરસાદ નબળો પડે છે. આ અસર ખાસ કરીને ઉત્તરપશ્ચિમ અને દક્ષિણ ભારતમાં વધારે જોવા મળી છે. 

•    ૨૦૧૧ થી ૨૦૨૧ નો સક્રિય તબક્કો: સંશોધકોએ નોંધ્યું છે કે ૨૦૧૧ થી ૨૦૨૧ ના દાયકા દરમિયાન પેસિફિક મહાસાગરની ચોમાસા પરની અસર સૌથી વધુ સક્રિય અને ઘાતક રહી હતી. 

•    પ્રાદેશિક બદલાવ: આ દરમિયાન હિંદ અને એટલાન્ટિક મહાસાગરોની સ્થાનિક ભૂમિકામાં પણ મોટા પ્રાદેશિક ફેરફારો નોંધાયા છે. 

વૈજ્ઞાનિકોના મતે, આ શોધ ભવિષ્યમાં ભારતમાં ચોમાસાની વધુ સચોટ અને સચોટ આગાહી કરવામાં અને આબોહવા પરિવર્તનને કારણે ખેતી ક્ષેત્રે આવતા જોખમોને અગાઉથી સમજવામાં નિર્ણાયક સાબિત થશે.