કેન્સરનો વિશ્વવ્યાપી ખતરોઃ દર વર્ષે ૨.૦૬ કરોડ નવા કેસઃ ૨૦૫૦ સુધીમાં આ આંકડો ૩.૫ કરોડે પહોંચવાની ચેતવણી
દરરોજ વિશ્વમાં ૨૬ હજારથી વધુ લોકોના કેન્સરથી મોતઃ પાંચમાંથી એક વ્યક્તિને જીવનકાળમાં કેન્સર થવાની સંભાવના : વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાનો ૨૮૦ પાનાનો અત્યંત મહત્વનો વૈશ્વિક અહેવાલ ફરી ચર્ચામાં: યુટયુબ પર ફરતો ‘કેન્સર વેક-અપ કોલ' વિડિયો સત્તાવાર સંસ્થાનો નહીં પરંતુ અહેવાલ આધારિત ચર્ચાઃ માત્ર દર્દી નહીં પરંતુ તેના પરિવાર અને નજીકના સ્વજનો ઉપર થતી અસરનો સમાવેશ કરવામાં આવે તો દુનિયાની આશરે ૯૨ ટકા વસ્તી જીવનના કોઈ ને કોઈ તબક્કે કેન્સરથી સીધી અથવા પરોક્ષ રીતે પ્રભાવિત થઈ શકે છે : ભારત માટે જુલાઈ ૨૦૨૬માં જાહેર કરાયેલા નવા વૈશ્વિક કેન્સર અંદાજોમાં વર્ષ ૨૦૨૪ દરમિયાન આશરે ૧૫.૬ લાખ નવા કેન્સર કેસ અને લગભગ ૯,૦૧,૮૨૮ મૃત્યુનો અંદાજ આપવામાં આવ્યો છે. છેલ્લા પાંચ વર્ષ દરમિયાન કેન્સર નિદાન થયેલા અને જીવિત રહેલા લોકોની સંખ્યા આશરે ૩૩.૨ લાખ દર્શાવવામાં આવી છે. સ્તન કેન્સર આશરે ૧૫.૨ ટકા સાથે પ્રથમ, હોઠ અને મોઢાનું કેન્સર ૧૩.૨ ટકા સાથે બીજા, ફેફસાનું કેન્સર ૭.૨ ટકા, મોટા આંતરડાનું ૫.૩ ટકા અને ગર્ભાશયના મુખનું કેન્સર લગભગ ૫.૧ ટકા હિસ્સો ધરાવે છે
નવી દિલ્હી, તા. ૩૧: વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા અને આંતરરાષ્ટ્રીય કેન્સર સંશોધન એજન્સી દ્વારા જાહેર કરાયેલા વર્ષ ૨૦૨૬ના વૈશ્વિક કેન્સર સ્થિતિ અહેવાલે અત્યંત ગંભીર ચેતવણી આપી છે. વર્ષ ૨૦૨૪માં વિશ્વમાં આશરે ૨.૦૬ કરોડ નવા કેન્સર કેસ અને લગભગ ૧ કરોડ મૃત્યુ નોંધાયા હોવાનો અંદાજ છે. તાત્કાલિક અને અસરકારક પગલાં નહીં લેવાય તો વર્ષ ૨૦૫૦ સુધીમાં દર વર્ષે નવા કેસનો આંકડો લગભગ ૩.૫ કરોડ સુધી પહોંચી શકે છે.
સોશિયલ મીડિયા અને ખાસ કરીને યુટ્યુબ ઉપર છેલ્લા કલાકોમાં ‘ધ કેન્સર વેક અપ કોલઃ વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાનો અહેવાલ આપણાં બધાં માટે શું કહે છે?' શીર્ષકનો વિડિયો ભારે ચર્ચામાં આવ્યો છે. તેની સાથે વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાના કેન્સર અંગેના અહેવાલની લિક પણ વહેંચવામાં આવી રહી છે. આ અંગે વિસ્તૃત ખરાઈ કરતાં સ્પષ્ટ થયું છે કે વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાનો મૂળ અહેવાલ સંપૂર્ણપણે સાચો અને સત્તાવાર છે, પરંતુ હાલમાં ફરતો આ વિડિયો વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાનો સત્તાવાર વિડિયો નથી. તે અમેરિકાની આરોગ્ય અને આહાર વિષયક યુટ્યુબ ચેનલ ‘શેફ એજે' ઉપર રજૂ થયેલી ચર્ચા છે. આ જ શીર્ષકનો વિડિયો ચેનલના તાજેતરના વિડિયોમાં નોંધાયેલો છે.
મહત્વની બાબત એ છે કે આ કોઈ આજે જ બહાર પડેલો નવો વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાનો અહેવાલ નથી. ‘ગ્લોબલ સ્ટેટસ રિપોર્ટ ઓન કેન્સર ૨૦૨૬ ધ ફયુચર વી ચૂઝ ટુગેધર' નામનો સત્તાવાર અહેવાલ ૮ જુલાઈ ૨૦૨૬ના રોજ જાહેર થયો હતો. વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા અને આંતરરાષ્ટ્રીય કેન્સર સંશોધન એજન્સીએ મળીને તૈયાર કરેલો આ અહેવાલ ૨૮૦ પાનાનો છે અને કેન્સરની વૈશ્વિક સ્થિતિ અંગે અત્યાર સુધીના સૌથી વ્યાપક મૂલ્યાંકનોમાંનો એક ગણાવવામાં આવ્યો છે.
દર પાંચમાંથી એક વ્યક્તિને જીવનમાં કેન્સર થઈ શકે અહેવાલની સૌથી ચોંકાવનારી બાબત એ છે કે વર્તમાન વૈશ્વિક પરિસ્થિતિ પ્રમાણે દર પાંચમાંથી લગભગ એક વ્યક્તિ પોતાના જીવનકાળ દરમિયાન કેન્સરનો ભોગ બની શકે છે. માત્ર દર્દી નહીં પરંતુ તેના પરિવાર અને નજીકના સ્વજનો ઉપર થતી અસરનો સમાવેશ કરવામાં આવે તો દુનિયાની આશરે ૯૨ ટકા વસ્તી જીવનના કોઈ ને કોઈ તબક્કે કેન્સરથી સીધી અથવા પરોક્ષ રીતે પ્રભાવિત થઈ શકે છે.
વર્ષ ૨૦૨૪માં વિશ્વભરમાં કુલ અંદાજે ૨.૦૬ કરોડ નવા કેન્સર કેસ નોંધાયા. ચામડીના ચોક્કસ પ્રકારના કેન્સરને અલગ રાખવામાં આવે તો આ સંખ્યા લગભગ ૧.૯૫ કરોડ થાય છે. વિશ્વભરમાં કેન્સરને કારણે વાર્ષિક લગભગ ૧ કરોડ લોકોનાં મોત થાય છે, એટલે કે દરરોજ ૨૬ હજારથી વધુ લોકો કેન્સર સામે જીવન ગુમાવે છે. કેન્સર હાલમાં હૃદય અને રક્તવાહિનીના રોગો પછી વિશ્વમાં મૃત્યુનું બીજું મોટું કારણ છે.
૨૦૫૦ સુધીમાં દર વર્ષે ૩.૫ કરોડ નવા દર્દી વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાએ ચેતવણી આપી છે કે સ્થિતિમાં મોટો ફેરફાર નહીં થાય તો વર્ષ ૨૦૫૦ સુધીમાં દર વર્ષે નવા કેન્સર દર્દીઓની સંખ્યા લગભગ ૩.૫ કરોડ સુધી પહોંચી શકે છે. હાલના ૨.૦૬ કરોડની સરખામણીએ આ લગભગ બે તૃતીયાંશથી વધુનો ઉછાળો છે. વસ્તી વધારો, લોકોનું વધતું આયુષ્ય, તમાકુ-દારૂ, સ્થૂળતા, શારીરિક નિષ્ક્રિયતા, અસ્વસ્થ આહાર, ચેપ અને વાયુ પ્રદૂષણ જેવા પરિબળો પણ વધતા કેન્સર ભાર સાથે જોડાયેલા છે.
અહેવાલ પ્રમાણે દુનિયાના લગભગ ચાર પૈકી એક નહીં પરંતુ આશરે દસમાંથી ચાર કેન્સર કેસ એવા જોખમકારકો સાથે જોડાયેલા છે, જેમાં અસરકારક નિવારક પગલાંથી ઘટાડો શક્ય છે. તેમાં તમાકુ, દારૂ, વધેલું વજન, કસરતનો અભાવ તેમજ માનવ પેપિલોમા વાયરસ, હેપેટાઇટિસ બી-સી અને અન્ય કેટલાક ચેપનો સમાવેશ થાય છે.
ફેફસાનું કેન્સર સૌથી મોટો જીવલેણ ખતરોઃ વૈશ્વિક સ્તરે ફેફસાનું કેન્સર કેન્સરથી મૃત્યુનું સૌથી મોટું કારણ છે. પુરુષોમાં ફેફસા, પ્રોસ્ટેટ અને મોટા આંતરડાનું કેન્સર મોટા પ્રમાણમાં જોવા મળે છે, જ્યારે મહિલાઓમાં સ્તન, ફેફસા અને મોટા આંતરડાના કેન્સરનો ભાર વિશેષ છે. વર્ષ ૨૦૨૪માં એકલા ફેફસાના કેન્સરના લગભગ ૨૬ લાખ નવા કેસ અને ૧૮.૬ લાખ જેટલા મૃત્યુનો અંદાજ છે.
ભારતમાં ૧૫.૬ લાખ નવા દર્દીઃ ૯ લાખથી વધુ મૃત્યુનો તાજો અંદાજઃ ભારત માટે જુલાઈ ૨૦૨૬માં જાહેર કરાયેલા નવા વૈશ્વિક કેન્સર અંદાજોમાં વર્ષ ૨૦૨૪ દરમિયાન આશરે ૧૫.૬ લાખ નવા કેન્સર કેસ અને લગભગ ૯,૦૧,૮૨૮ મૃત્યુનો અંદાજ આપવામાં આવ્યો છે. છેલ્લા પાંચ વર્ષ દરમિયાન કેન્સર નિદાન થયેલા અને જીવિત રહેલા લોકોની સંખ્યા આશરે ૩૩.૨ લાખ દર્શાવવામાં આવી છે. સ્તન કેન્સર આશરે ૧૫.૨ ટકા સાથે પ્રથમ, હોઠ અને મોઢાનું કેન્સર ૧૩.૨ ટકા સાથે બીજા, ફેફસાનું કેન્સર ૭.૨ ટકા, મોટા આંતરડાનું ૫.૩ ટકા અને ગર્ભાશયના મુખનું કેન્સર લગભગ ૫.૧ ટકા હિસ્સો ધરાવે છે.
ભારતના અલગ કેન્સર રજિસ્ટ્રીઓના આધાર ઉપર થયેલા એક વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસમાં વર્ષ ૨૦૨૪ માટે ૧૫,૬૨,૦૯૯ નવા કેસ અને ૮,૭૪,૪૦૪ મૃત્યુનો અલગ મોડેલ આધારિત અંદાજ આપવામાં આવ્યો હતો. બંને અભ્યાસોની ગણતરીની પદ્ધતિ અલગ હોવાથી મૃત્યુઆંકમાં થોડો તફાવત છે; તાજા વૈશ્વિક દેશવાર અંદાજમાં લગભગ ૯.૦૨ લાખ મૃત્યુ દર્શાવવામાં આવ્યા છે.
અમીર અને ગરીબ દેશ વચ્ચે જીવતા બચવાની તકમાં ભયાનક અંતરઃ કેન્સર અંગે વૈજ્ઞાનિક પ્રગતિ વધી રહી હોવા છતાં તેનો લાભ દરેક વ્યક્તિ સુધી સરખી રીતે પહોંચતો નથી. ઊંચી આવકવાળા દેશોમાં સ્તન કેન્સરનું પાંચ વર્ષનું જીવનદર લગભગ ૮૭ ટકા સુધી છે, જ્યારે ઓછી આવકવાળા દેશોમાં તે આશરે ૪૨ ટકા જેટલું રહી જાય છે. આવું અંતર વહેલા નિદાન, દવા, સર્જરી, રેડિયોથેરાપી અને ગુણવત્તાસભર સારવારની ઉપલબ્ધતામાં રહેલા અસમાનતાને દર્શાવે છે.
વિશ્વના માત્ર ત્રણમાંથી એકથી પણ ઓછા દેશોમાં કેન્સરની સંપૂર્ણ સારવાર સર્વજન આરોગ્ય આવરણના લાભોમાં પૂરતી રીતે સામેલ છે. ઓછી અને મધ્યમ આવકવાળા દેશોમાં અગ્રતા ધરાવતી કેન્સરની મહત્વની દવાઓની ઉપલબ્ધતા માત્ર ૯થી ૫૪ ટકા જેટલી છે, જ્યારે સમૃદ્ધ દેશોમાં તે ૬૮થી ૯૪ ટકા છે.
કેન્સર માત્ર શરીરને નહીં, આખા પરિવારને આર્થિક રીતે તોડી નાખે છેઃ વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાએ પ્રથમ વખત કેન્સરથી અસરગ્રસ્ત લોકોના અનુભવોનો મોટો સર્વે પણ અહેવાલમાં સામેલ કર્યો છે. તેમાં ઓછામાં ઓછા ૪૫ ટકા દર્દીઓ અથવા પરિવારોને ગંભીર આર્થિક મુશ્કેલીનો સામનો કરવો પડ્યો હોવાનું બહાર આવ્યું છે. અડધાથી વધુ લોકોએ માનસિક આરોગ્ય સંબંધિત તકલીફો જણાવી અને લગભગ તમામ સંભાળ આપનારા પરિવારજનોને આર્થિક, માનસિક કે સામાજિક દબાણ અનુભવાયું હતું.
અહેવાલમાં એક ગંભીર મુદ્દો એ પણ છે કે વર્ષ ૨૦૩૦ સુધીમાં સમય પહેલાં થતા કેન્સર મૃત્યુમાં એક તૃતીયાંશ ઘટાડવાના વૈશ્વિક લક્ષ્ય તરફ માત્ર ૧૨ દેશો જ યોગ્ય ગતિએ આગળ વધી રહ્યા છે, જ્યારે ૪૮ દેશોમાં સમય પહેલાં થતા કેન્સર મૃત્યુનો દર વધતો જોવા મળે છે.
વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા શું સૂચવે છે? સારવાર સાથે નિવારણ અને વહેલું નિદાર્નં: અહેવાલમાં સરકારોને સાત મુખ્ય ભલામણો આપવામાં આવી છે. કેન્સર સારવારને સમગ્ર આરોગ્ય વ્યવસ્થાનો ભાગ બનાવવો, ડોક્ટરો અને આરોગ્ય કર્મચારીઓની ક્ષમતા વધારવી, દર્દીઓના અનુભવોને નીતિમાં સ્થાન આપવું, સામાજિક અને આર્થિક સુરક્ષા વધારવી, વધુ સારા કેન્સર રજિસ્ટ્રી અને ડેટા તૈયાર કરવા, ગરીબ-અમીર વચ્ચેની સારવાર અસમાનતા ઘટાડવી તથા સંશોધનનો લાભ જરૂરિયાતમંદ લોકો સુધી પહોંચાડવોઆ તેની મુખ્ય દિશા છે.
‘કેન્સર વેક-અપ કોલ' વિડિયો ખરેખર અસ્તિત્વમાં છે અને ‘શેફ એજે'ની ચેનલના તાજેતરના વિડિયો તરીકે જોવા મળે છે. પરંતુ તે વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા દ્વારા તૈયાર કરાયેલ સત્તાવાર પ્રસ્તુતિ નથી. ચેનલ મુખ્યત્વે વનસ્પતિ આધારિત આહાર, જીવનશૈલી અને આરોગ્ય વિષયક ચર્ચાઓ કરે છે. તેથી વિડિયોમાં કોઈ ચોક્કસ આહાર કે જીવનશૈલીને કેન્સરનો એકમાત્ર ઉપાય કે સારવાર તરીકે રજૂ કરવામાં આવે તો તેને વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાની સત્તાવાર ભલામણ માનવી યોગ્ય નહીં બને. સત્તાવાર અહેવાલ કેન્સરને અનેક જોખમકારકો, આરોગ્ય વ્યવસ્થાની ક્ષમતા, વહેલું નિદાન અને અસરકારક સારવાર સાથે જોડાયેલ બહુપરિમાણીય સમસ્યા તરીકે રજૂ કરે છે.
આમ, વાયરલ થયેલી પોસ્ટનો મૂળ આધાર સાચો છે અને વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાની ચેતવણી ખરેખર અત્યંત ગંભીર છે. પરંતુ સોશિયલ મીડિયા પર તેની સાથે જોડાતી વધારાની વ્યાખ્યાઓ કરતાં સત્તાવાર આંકડાઓનું જ પાલન કરવું જરૂરી છે. કેન્સરના કેસ લગભગ બમણા થવાની ચેતવણીનો અર્થ કોઈ નવી અચાનક ‘કેન્સર મહામારી' શરૂ થઈ ગઈ એવો નથી; તે હાલના વસ્તી, વય, જોખમકારકો અને આરોગ્યસેવાની પરિસ્થિતિ ચાલુ રહે તો વર્ષ ૨૦૫૦ સુધીના અનુમાનિત ભારની ચેતવણી છે.
(11:27 AM IST)
છેલ્લા 8 દિવસમાં સૌથી લોકપ્રિય 
