નવી દિલ્‍હી તા.૨૨: અમેરિકા અને ઈરાન વચ્‍ચે વધતા તણાવને કારણે હોર્મુઝ સ્‍ટ્રેટ દ્વારા શિપિગમાં વિક્ષેપ ૨૦૦૮ જેવી મંદીનું જોખમ ઊભું કરી રહ્યો છે. આનાથી વિશ્વભરમાં તેલ અને ગેસ પુરવઠા પર મોટી અસર પડી શકે છે. ભારત સહિત તેલ આયાત કરતા દેશોમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ વધવાની ધારણા છે અને નાણાકીય બજાર અસ્‍થિરતા રહેવાની ધારણા છે. રેપિડન એનર્જી ગ્રુપના અહેવાલ મુજબ, જો આ મહત્‍વપૂર્ણ દરિયાઈ માર્ગ ઓગસ્‍ટ સુધી બંધ રહેશે, તો દરરોજ આશરે ૬ મિલિયન બેરલ તેલની અછત સર્જાઈ શકે છે.

હોર્મુઝ સ્‍ટ્રેટ દ્વારા શિપિગમાં વિક્ષેપ એ વિશ્વભરમાં તેલ અને ગેસ પુરવઠામાં વિક્ષેપનું સૌથી મોટું કારણ છે. જો અમેરિકા, ઇઝરાયલ અને ઈરાન વચ્‍ચે ચાલી રહેલા યુદ્ધને કારણે હોર્મુઝ સ્‍ટ્રેટને અસ્‍થાયી રૂપે બંધ કરવામાં આવે, તો વૈશ્વિક અર્થતંત્ર ૨૦૦૮ ની મહામંદી જેવી ગંભીર મંદીનો સામનો કરી શકે છે.

ઈકોનોમિક ટાઈમ્‍સના એક અહેવાલ મુજબ, રેપિડન એનર્જી ગ્રુપે આ અંગે ચેતવણી આપી છે. હોર્મુઝ સ્‍ટ્રેટ વિશ્વના મોટા ભાગ માટે તેલ નિકાસ માટેનો મુખ્‍ય માર્ગ છે.

રેપિડન એનર્જી ગ્રુપ અનુસાર, જો હોર્મુઝ સ્‍ટ્રેટ ઓગસ્‍ટ સુધી બંધ રહેશે, તો ત્રીજા ક્‍વાર્ટરમાં દરરોજ આશરે ૬ મિલિયન બેરલ તેલની અછત સર્જાઈ શકે છે. આનાથી તેલના ભાવમાં તીવ્ર વધારો થશે. કંપનીનો બેઝ કેસ ધારે છે કે સ્‍ટ્રેટ જુલાઈમાં ફરી ખુલશે. આ પરિસ્‍થિતિમાં, આ ઉનાળામાં બ્રેન્‍ટ ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ પ્રતિ બેરલ ડોલર ૧૩૦ સુધી પહોંચી શકે છે, અને તેલની માંગ સરેરાશ ૨.૬ મિલિયન બેરલ પ્રતિ દિવસ ઘટી શકે છે.

જો હોર્મુઝ સ્‍ટ્રેટ દ્વારા શિપિગ ટ્રાફિક નોંધપાત્ર સમયગાળા માટે અનિયંત્રિત રહે છે, તો ૨૦૨૬ માં પ્રથમ વખત વૈશ્વિક તેલ વપરાશમાં ઘટાડો થઈ શકે છે. ઘણા અગ્રણી વિશ્‍લેષકો પહેલાથી જ આ વર્ષે વૈશ્વિક તેલ માંગમાં ઘટાડો થવાની આગાહી કરી રહ્યા છે. ફેબ્રુઆરીના અંતથી તેલના ભાવ લગભગ બમણા થઈ ગયા છે, જેના કારણે ફુગાવો વધવાનો અને આર્થિક વિકાસ ધીમો પડવાનો ભય છે.

રેપિડન વિશ્‍લેષકોએ જણાવ્‍યું હતું કે વર્તમાન આર્થિક પરિસ્‍થિતિ ૧૯૭૦ અથવા ૨૦૦૭-૦૮ જેટલી ભયાનક નથી કારણ કે અર્થતંત્રો ઓછા તેલ-આધારિત છે અને નાણાકીય નીતિઓ વધુ વિશ્વસનીય છે. જોકે, તેલના ભાવમાં સતત વધઘટ નાણાકીય અને આર્થિક નબળાઈઓને વધારી શકે છે.

૨૯ સપ્‍ટેમ્‍બર, ૨૦૦૮ ના રોજ, યુએસ શેરબજારમાં ભારે ઘટાડો થયો. બજાર ખુલતા સમયે, ડાઉ જોન્‍સ ઇન્‍ડસ્‍ટ્રિયલ એવરેજ લગભગ ૭ ટકા, લ્‍્રૂભ્‍ ૫૦૦ લગભગ ૮.૮ ટકા અને ર્ફીતફર્ુીષ્ઠ લગભગ ૯ ટકા ઘટ્‍યો. એક જ દિવસમાં, રોકાણકારોએ લગભગ ઼૧.૨ ટ્રિલિયન ગુમાવ્‍યા. આ મોટી આર્થિક મંદી એક મોટી અમેરિકન બેંક લેહમેન બ્રધર્સના પતનને કારણે થઈ હતી. તે સમયે યુનાઇટેડ સ્‍ટેટ્‍સમાં હોમ લોન ખૂબ સસ્‍તી હતી, તેથી લોકોએ મોટી લોન લઈને ઘર ખરીદવાનું શરૂ કર્યું, અને મિલકતના ભાવ ઝડપથી વધવા લાગ્‍યા.

વધતી માંગને જોઈને, લેહમેન બ્રધર્સે ઘણી હોમ લોન કંપનીઓ હસ્‍તગત કરી, પરંતુ પછીથી, મોટી સંખ્‍યામાં લોકો તેમની લોન પર ડિફોલ્‍ટ થવા લાગ્‍યા. ઘણાને યોગ્‍ય ડ્‍યુ ડિલિજન્‍સ વિના લોન આપવામાં આવી. આના કારણે ડિફોલ્‍ટમાં ઝડપથી વધારો થયો, અને માર્ચ ૨૦૦૮ માં, સૌથી મોટી અમેરિકન હોમ લોન કંપની બેર સ્‍ટર્ન્‍સનું પતન થયું. આના પગલે, લેહમેન બ્રધર્સના શેરમાં પણ તીવ્ર ઘટાડો થયો, અને ૧૫ સપ્‍ટેમ્‍બર, ૨૦૦૮ ના રોજ, બેંકે નાદારી જાહેર કરી. આનાથી વૈશ્વિક આર્થિક કટોકટી શરૂ થઈ, જેની અસરો ઘણા વર્ષો સુધી અનુભવાઈ.

જો હોર્મુઝ સ્‍ટ્રેટ ઓગસ્‍ટ સુધી બંધ રહેશે, તો પુરવઠાની અછતને પહોંચી વળવા માટે માંગમાં વધુ ઘટાડો કરવો પડશે. આનાથી તેલના ભંડાર ઝડપથી ઘટી રહ્યા છે. ઓગસ્‍ટની શરૂઆતમાં કામગીરી ફરી શરૂ થાય તો પણ રાહત મેળવવામાં સમય લાગશે. સપ્‍ટેમ્‍બર સુધી કાચા તેલના ભંડારમાં ઘટાડો થતો રહેશે.

આ પરિસ્‍થિતિ માત્ર તેલ બજારને જ નહીં પરંતુ સમગ્ર વૈશ્વિક અર્થતંત્રને પણ આંચકો આપી શકે છે. ફુગાવો વધવા, સ્‍થિર વિકાસ અને નાણાકીય બજારોમાં અસ્‍થિરતાનું જોખમ છે. ભારત જેવા તેલ આયાત કરતા દેશો પણ પ્રભાવિત થશે, કારણ કે પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ વધુ વધી શકે છે.

રેપિડન એનર્જી ગ્રુપનો રિપોર્ટ હોર્મુઝ સ્‍ટ્રેટને સુધારવાના મહત્‍વને સ્‍પષ્ટપણે દર્શાવે છે. જો યુદ્ધને કારણે આ માર્ગ લાંબા સમય સુધી બંધ રહેશે, તો ૨૦૦૮ જેવી મંદી ફરી આવી શકે છે. બજારો હાલમાં તેલ પુરવઠાની અછત અને ભાવમાં વધઘટનો સામનો કરી રહ્યા છે.