સુલ્તાનપુર: ઉત્તર પ્રદેશનો અવધ પ્રદેશ માત્ર તેના ઈતિહાસ માટે જ નહીં, પણ તેની આગવી પરંપરાઓ માટે પણ જાણીતો છે. આવી જ એક વિશિષ્ટ પરંપરા એટલે 'પારસ પરંપરા'. આ એક એવી પ્રથા હતી જે સામાજિક સમાનતાનો સંદેશ આપતી હતી, પરંતુ બદલાતા સમય અને આધુનિક લાઈફસ્ટાઈલના કારણે આજે આ સંસ્કૃતિ તેના છેલ્લા શ્વાસ ગણી રહી છે.

શું છે આ 'પારસ પરંપરા'?

પારસ પરંપરામાં મહેમાનોના સ્વાગત અને ભોજનની રીત અત્યંત નિરાળી હતી. જ્યારે પણ ગામમાં કોઈ ધાર્મિક કાર્યક્રમ કે બ્રહ્મભોજનું આયોજન થતું, ત્યારે તમામ આમંત્રિતોને જમીન પર એક હરોળમાં બેસાડવામાં આવતા. આ પરંપરાનો સૌથી મોટો નિયમ એ હતો કે ભોજન લેતી વખતે લોકોએ તેમના શરીરના ઉપરના ભાગના કપડાં (જેમ કે કુર્તા કે શર્ટ) ઉતારવા પડતા હતા. આ સાદગી અને પવિત્રતાનું પ્રતીક ગણાતું હતું. ભોજનમાં લીલા પાંદડાના પતરાળા (પાતળ) અને પડિયાનો ઉપયોગ થતો હતો, જ્યારે પાણી માટે માટીના કુલ્લડ આપવામાં આવતા હતા.

સમાનતાનું જીવંત ઉદાહરણ

સ્થાનિક વડીલ બજરંગ બહાદુર મિશ્રા જણાવે છે કે, આ પરંપરા સમાજમાં સમાનતા ફેલાવવાનું કામ કરતી હતી. પંગતમાં જ્યારે લોકો બેસતા ત્યારે કોણ અમીર છે અને કોણ ગરીબ, કોણ મોટું છે અને કોણ નાનું – તે તમામ ભેદભાવ ભૂંસાઈ જતા હતા. દરેક વ્યક્તિને સમાન આદર સાથે ભોજન પીરસવામાં આવતું હતું. વધુમાં, કુદરતી સંસાધનો જેવા કે પાંદડા અને માટીના વાસણોનો ઉપયોગ સ્વાસ્થ્ય અને પર્યાવરણ બંને માટે ફાયદાકારક હતો.

આધુનિકતાની દોડમાં વિસરાતી સંસ્કૃતિ

આજે જ્યારે 'બફેટ સિસ્ટમ' અને ઉભા રહીને જમવાનો ક્રેઝ વધ્યો છે, ત્યારે પારસ પરંપરા ધીમે ધીમે અદૃશ્ય થઈ રહી છે. નવી પેઢી હવે જમીન પર બેસીને કે કપડાં ઉતારીને ભોજન કરવામાં સંકોચ અનુભવે છે. ગામડાઓમાં પણ હવે ડાઇનિંગ ટેબલ અને પ્લાસ્ટિકના વાસણોએ જગ્યા લઈ લીધી છે. ગામના લોકો જે સાથે મળીને ભોજન રાંધતા અને પીરસતા હતા, તે સામુદાયિક ભાવના હવે ઓછી જોવા મળી રહી છે.

પારસ પરંપરાની વિશેષતાઓ:

• સમાનતા: દરેક વર્ગના લોકો એક જ લાઈનમાં બેસીને ભોજન લેતા.
• સાદગી: ભોજન વખતે શરીર પરથી ઉપરના કપડાં ઉતારી દેવાની પ્રથા.
• સ્વચ્છતા અને સ્વાસ્થ્ય: પાંદડા અને માટીના વાસણોનો શુદ્ધ ઉપયોગ.
• સામુદાયિક સહયોગ: ગામના લોકો પોતે જ રસોઈ બનાવી પ્રેમથી પીરસતા.

અવધની આ 'પારસ પરંપરા' માત્ર ખાવા-પીવાની રીત નહોતી, પરંતુ એકબીજા પ્રત્યેના આદર અને માનવતાનું પ્રતિબિંબ હતી. જો તેને સાચવવામાં નહીં આવે, તો ભવિષ્યની પેઢી આ ભવ્ય વારસાથી વંચિત રહી જશે.