ઇસ્લામાબાદ:  ભારતના સફળ UPI મોડેલથી પ્રેરિત થઈને પાકિસ્તાને પોતાના દેશમાં ‘કેશલેસ અર્થતંત્ર’ બનાવવાનું મોટું સ્વપ્ન જોયું હતું, પરંતુ વાસ્તવિકતામાં સ્થિતિ તદ્દન વિપરીત બની ગઈ છે. ડિજિટલ ચૂકવણી અને ઓનલાઈન ટ્રાન્સફરમાં ઝડપી વધારો થવા છતાં, દેશમાં રોકડ નાણાંની માંગ ઘટવાને બદલે અણધારી રીતે ઉછળી છે. નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૦માં પાકિસ્તાનમાં ૬.૧૪ ટ્રિલિયન રૂપિયાની રોકડ ચલણમાં હતી, જે નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬ સુધીમાં ૯૪ ટકાના જંગી વધારા સાથે ૧૧.૯૪ ટ્રિલિયન પાકિસ્તાની રૂપિયાના ઐતિહાસિક ઉચ્ચ સ્તરે પહોંચી ગઈ છે. સરકારની તમામ ડિજિટલ પ્રોત્સાહક નીતિઓ છતાં અર્થતંત્રમાંથી રોકડ દૂર થવાને બદલે બમણાં વેગથી બજારમાં વહેવા લાગી છે, જેણે આર્થિક નિષ્ણાતોને પણ વિચારતા કરી મૂક્યા છે.

આ વિચિત્ર પરિસ્થિતિ પાછળનું મુખ્ય કારણ 'રોકડ રૂપાંતર ચક્ર' (Cash Conversion Cycle) છે. પાકિસ્તાનમાં લોકો બેંક ખાતા કે ડિજિટલ વોલેટમાં નાણાં મેળવે છે ખરા, પણ તેને ડિજિટલી ખર્ચ કરવાના બદલે તાત્કાલિક ATM અથવા એજન્ટ પાસેથી ઉપાડીને રોકડમાં ફેરવી દે છે. નાના કરિયાણાના વેપારીઓ, શાકભાજી વિક્રેતાઓ અને અનૌપચારિક ક્ષેત્રમાં હજુ પણ ઓનલાઈન પેમેન્ટ સ્વીકારવાની સિસ્ટમ કે ઈચ્છાશક્તિ નથી. પરિણામે, પૈસા સિસ્ટમમાં પ્રવેશ તો ડિજિટલ રીતે કરે છે, પરંતુ બજારમાં પહોંચતા જ કાગળની નોટોમાં બદલાઈ જાય છે. આમ, ડિજિટલ ક્રાંતિ માત્ર નાણાં ટ્રાન્સફર કરવા પૂરતી સીમિત રહી ગઈ છે, દૈનિક ખરીદીના વ્યવહારોમાં રોકડનું પ્રભુત્વ યથાવત રહ્યું છે.

બીજી તરફ, ભારત સાથેની સરખામણી પાકિસ્તાનનો અસલી પડકાર છતો કરે છે. ભારતમાં UPI એ માત્ર બેંક-ટુ-બેંક ટ્રાન્સફર પૂરતું મર્યાદિત ન રહેતાં ચાની ટંગરીથી લઈને મોટા શોપિંગ મોલ સુધીના તમામ નાના-મોટા વેપારીઓને એકતાંતરે સાંકળી લીધા છે. જોકે પાકિસ્તાન માટે એકમાત્ર આશાસ્પદ પાસું એ છે કે કુલ નાણા પુરવઠામાં રોકડનો હિસ્સો ૨૦૨૦ના ૩૦.૧ ટકાથી ઘટીને ૨૦૨૬માં ૨૫.૭ ટકા થયો છે. તેમ છતાં, જમીની સ્તરે જ્યાં સુધી નાના દુકાનદારો સીધી ડિજિટલ ચુકવણી સ્વીકારતા નહીં થાય, ત્યાં સુધી પાકિસ્તાન માટે રોકડ પ્રથામાંથી બહાર નીકળવું અને સાચા અર્થમાં ‘કેશલેસ’ બનવું અશક્ય સાબિત થશે.