તા. ૧૫ સપ્ટેમ્બર ર૦ર૬ વિક્રમ સંવત ર૦૮૨ ભાદરવા સુદ – ૪ મંગળવાર
કૂટનીતિ, સિદ્ધિઓ, પડકારો અને વિશ્વ મંચ પર વધતું ભારતનું વજન
૨૦૧૪થી સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ સુધી નરેન્દ્રભાઇ મોદી સરકારની વિદેશનીતિની સફર : ‘પડોશ પ્રથમ' થી ‘વિશ્વગુરૂ'ની દિશામાં ભારત શપથવિધિથી જ સંદેશ સ્પષ્ટ ભારત હવે પોતાના પડોશથી લઈને વિશ્વ સુધી સક્રિય ભૂમિકા ભજવશે, ‘લુક ઈસ્ટ'માંથી ‘એક્ટ ઈસ્ટ' પૂર્વ તરફ જોવાથી આગળ વધીને સંબંધોને પરિણામલક્ષી બનાવવાનો પ્રયાસ, હિંદ મહાસાગરમાં ભારતનો સંકલ્પ ‘સાગર'થી સુરક્ષા, સહકાર અને સમુદ્રી કૂટનીતિને નવી દિશા
અમેરિકા સાથેના સંબંધોમાં ઐતિહાસિક ઊંડાણ મિત્રતાથી આગળ વધીને વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી, ક્વાડથી ઇન્ડો-પેસિફિક સુધી વૈશ્વિક શક્તિ સંતુલનમાં ભારતની નવી ભૂમિકા, ચીન સાથે મિત્રતાના પ્રયાસોથી વ્યૂહાત્મક સ્પર્ધા સુધીનો પડાવ, રશિયા સાથેની જૂની મિત્રતા અને બદલાતી દુનિયા વચ્ચે સંતુલનની કસોટી, યુક્રેન યુદ્ધમાં ભારતનો રહ્યો સંદેશ ‘યુદ્ધ નહીં, સંવાદ અને કૂટનીતિ', પશ્ચિમ એશિયામાં સંતુલનની કૂટનીતિ ઇઝરાયેલથી આરબ વિશ્વ સુધી ભારતના હિતોની સુરક્ષા, ચાબહારથી મધ્ય એશિયા સુધી સમુદ્ર, માર્ગ અને વ્યૂહાત્મક પહોંચનો નવો નકશો, આફ્રિકા તરફ ભારતની નવી નજર વિકાસ ભાગીદારીથી વ્યૂહાત્મક સંબંધો સુધી, ‘ગ્લોબલ સાઉથ'નો અવાજ વિકાસશીલ વિશ્વ માટે ભારતનું નેતૃત્વ, ૨૦૨૩ જી૨૦ અધ્યક્ષપદ ભારતની કૂટનીતિ માટે ઐતિહાસિક માઇલસ્ટોન, ભારતથી યુરોપ સુધી કનેક્ટિવિટીની નવી કલ્પના, કોરોના કાળમાં ‘વેક્સિન મૈત્રી' સંકટમાં ભારતની માનવતાવાદી કૂટનીતિ, વિદેશમાં ભારતીય નાગરિકોની સુરક્ષા વિદેશ નીતિનો માનવીય ચહેરો, પાકિસ્તાન સંવાદના પ્રયાસોથી આતંકવાદ સામે કડક વલણ સુધી, ડાયસ્પોરા કૂટનીતિ વિશ્વભરના ભારતીયો સાથે સીધો અને ભાવનાત્મક સંપર્ક, ‘વસુધૈવ કુટુંબકમ્' ભારતની પ્રાચીન વિચારધારાથી આધુનિક વૈશ્વિક છબી સુધી, ૨૦૨૫ આતંકવાદ અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા ફરી કેન્દ્રસ્થાને, ૨૦૨૬ બ્રિક્સના કેન્દ્રમાં ભારત બદલાતી વૈશ્વિક વ્યવસ્થામાં નવી જવાબદારી, મોદી સરકારની વિદેશનીતિનું સૌથી મોટું જમાપાસું, ‘બધા સાથે સંબંધ પરંતુ રાષ્ટ્રીય હિત સર્વોપરી', વિશ્વ મંચ પર ભારતનું વધેલું વજન, ૨૦૧૪નું ભારત અને ૨૦૨૬નું ભારત બદલાઈ છે માત્ર સરકાર નહીં, બદલાઈ છે ભારતને જોવાની દુનિયાની નજર, પરંતુ પડકારો હજુ પણ મોટા છે, ચીનની સરહદથી લઈને રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ સુધી ભારતની કૂટનીતિ સામે સતત અગ્નિપરીક્ષા ૨૦૧૪ થી ૨૦૨૬ નરેન્દ્રભાઇ મોદીની વિદેશનીતિની ૧૨ વર્ષની સફરનો સાર, પડોશથી શરૂઆત... સમુદ્ર સુધી વિસ્તરણ... પૂર્વ તરફ નવી ગતિ... પશ્ચિમ સાથે વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી... ગ્લોબલ સાઉથનો અવાજ... અને વિશ્વ મંચ પર ભારતનું વધતું વજન ‘‘૨૦૧૪માં વિશ્વ સાથે સંબંધો બાંધવાનું શરૂ કરનાર ભારત, ૨૦૨૬માં વિશ્વના સંબંધોના સમીકરણોને અસર કરતું ભારત બનવાની દિશામાં આગળ વધ્યું.''
(જીતેન્દ્ર રૂપારેલિયા) વાપી : ઉત્તર ગુજરાતના ખોબા જેવડા ગામના સામાન્ય પરીવારમાંથી આવતા નરેન્દ્રભાઈ દેશના વડાપ્રધાન પદે પહોંચ્યા, દરેક ને હતું કે જોઈએ હવે શું કરે છે. આ એક રાજ્ય નથી સંભાળવાનું આખો દેશને સંભાળવાનો છે, એટલું જ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ સબંધો જાળવવા પડશે. આ ગુજ્જુ ભાઈનું શું ગજું પરંતુ જાણે નરેન્દ્રભાઈ પહેલા દિવસથી જ વિદેશ નીતિમાં નિર્ણયો કરતા ગયા અને એને અમલમાં મૂકતા ગયા, જાણે એમના માટે આ કઈ નવું જ ના હોય. આવો આપણે ૨૦૧૪થી હાલ સુધીની નરેન્દ્રભાઈની વિદેશ નીતિની સફરમાં આવેલ કૂટનીતિ, વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી, પડકારો, સિદ્ધિઓ, જમા પાસાં અને બદલાતા વૈશ્વિક સમીકરણો સહિતના પાસાને જોઈએ.
મોદી સરકારની ૨૦૧૪થી સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ સુધીની વિદેશ નીતિ
નરેન્દ્રભાઇ મોદીએ ૨૬ મે ૨૦૧૪ના રોજ ભારત ના વડાપ્રધાન તરીકે શપથ લીધા ત્યારથી દેશની વિદેશનીતિમાં એક સ્પષ્ટ પરિવર્તન જોવા મળ્યું છે. પરંપરાગત રીતે ભારતની વિદેશનીતિમાં વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા, બિન જોડાણ, શાંતિપૂર્ણ સહઅસ્તિત્વ અને રાષ્ટ્રીય હિતને મહત્વ આપવામાં આવતું રહ્યું છે. મોદી સરકારના સમયમાં આ જ મૂળભૂત વિચારધારાને નવા સમયની જરૂરિયાત પ્રમાણે વધુ સક્રિય, ઝડપી અને પરિણામલક્ષી કૂટનીતિ સાથે જોડવાનો પ્રયાસ થયો. વિદેશ મંત્રાલય પોતે ભારતની વિદેશનીતિના મુખ્ય હેતુ તરીકે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને સમળદ્ધિને દર્શાવે છે અને બદલાતા વૈશ્વિક વાતાવરણ પ્રમાણે વિદેશનીતિને વ્યવહારુ અને ગતિશીલ રાખવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકે છે.
શપથવિધિ થી જ મળ્યો
‘પડોશ પ્રથમ'નો સંદેશ
મોદી સરકારની વિદેશનીતિ ની શરૂઆત જ કૂટનીતિક સંદેશ સાથે થઈ હતી. ૨૬ મે ૨૦૧૪ ની શપથવિધિમાં દક્ષિણ એશિયાના નેતાઓને આમંત્રણ આપીને ભારતે સ્પષ્ટ કર્યું કે નવી સરકાર માટે પાડોશી દેશો પ્રથમ પ્રાથમિકતા રહેશે, ત્યારબાદ ભૂટાન, નેપાળ, બાંગ્લાદેશ, શ્રીલંકા, માલદીવ અને અન્ય પડોશી દેશો સાથે ઉચ્ચસ્તરીય સંપર્ક વધ્યો, વિકાસ સહકાર, કનેક્ટિવિટી, ઊર્જા, સુરક્ષા અને સરહદી વ્યવસ્થાપનને ભારતની પડોશી નીતિ ના મહત્વ ના સ્તંભ બનાવવામાં આવ્યા.
‘‘લુક ઈસ્ટ''માંથી ‘એક્ટ ઈસ્ટ' તરફ ભારતની ગતિ
મોદી સરકારના સમયમાં પૂર્વ અને દક્ષિણ પૂર્વ એશિયા સાથેના સંબંધોને નવી ગતિ આપવા માં આવી. જાપાન, વિયેતનામ, સિંગાપોર, ઇન્ડોનેશિયા, ઓસ્ટ્રેલિયા અને આસિયાન દેશો સાથે ભારતે આર્થિક અને વ્યૂહાત્મક સંબંધો મજબૂત કર્યા. ‘એક્ટ ઈસ્ટ' નીતિ હેઠળ ભારતે માત્ર વેપાર જ નહીં પરંતુ દરિયાઈ સુરક્ષા, કનેક્ટિવિટી, ટેકનોલોજી અને ઇન્ડો-પેસિફિક ક્ષેત્રમાં સહકાર પર પણ ભાર મૂકયો. આ સાથે ભારતની નજર હિંદ મહાસાગરથી આગળ પ્રશાંત મહાસાગર સુધી વિસ્તરતી ગઈ.
હિંદ મહાસાગરમાં ‘સાગર'નો સંકલ્પ
૨૦૧૫માં વડાપ્રધાન મોદીએ ‘સાગર' એટલે કે પ્રદેશમાં સૌની સુરક્ષા અને વિકાસનો વિચાર રજૂ કર્યો. તેનો હેતુ હિંદ મહાસાગરના દેશો સાથે સુરક્ષા, વિકાસ, દરિયાઈ સહકાર અને કનેક્ટિવિટી વધારવાનો હતો. મોરિશિયસ, સેશેલ્સ, શ્રીલંકા અને માલદીવ જેવા દેશો સાથે ભારતની દરિયાઈ ભાગીદારીને આ નીતિએ વ્યૂહાત્મક મહત્વ આપ્યું. ચીનની હિંદ મહાસાગરમાં વધતી હાજરી વચ્ચે આ નીતિ ભારત માટે વધુ મહત્વપૂર્ણ બની.
અમેરિકા સાથે સંબંધોમાં ઐતિહાસિક ઊંડાણ
મોદી સરકારની વિદેશનીતિ માં અમેરિકા સાથેના સંબંધો સૌથી મહત્વપૂર્ણ પરિવર્તનોમાંના એક રહ્યા છે. ૨૦૧૪ પછી ભારત-અમેરિકા સંબંધો સંરક્ષણ, પરમાણુ ઊર્જા, અવકાશ, ટેકનોલોજી, સેમિકન્ડક્ટર, કળત્રિમ બુદ્ધિ અને વેપાર જેવા અનેક ક્ષેત્રોમાં આગળ વધ્યા, બંને દેશો વચ્ચે વ્યૂહાત્મક વિશ્વાસ વધ્યો અને ઇન્ડો- પેસિફિક ક્ષેત્રમાં સહકાર વધુ ગાઢ બન્યો. જોકે ભારતે અમેરિકાની નજીક જતાં પણ પોતાની વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા જાળવી રાખી અને રશિયા સાથેના પરંપરાગત સંબંધો તોડ્યા નહીં. આ જ બાબત મોદી સરકારની ‘બહુ-સંરેખણ' નીતિનું મુખ્ય ઉદાહરણ બની. વડાપ્રધાન મોદીએ પોતે પણ ભારતની વિદેશ નીતિનું માર્ગદર્શન ‘રાષ્ટ્રીય હિત'ને ગણાવ્યું છે.
ક્વાડથી ઇન્ડો-પેસિફિકમાં
ભારતની નવી ભૂમિકા
ભારત, અમેરિકા, જાપાન અને ઓસ્ટ્રેલિયાના ક્વાડ મંચને મોદી સરકારના સમયમાં નવી વ્યૂહાત્મક ઊંચાઈ મળી. મુક્ત અને ખુલ્લો ઇન્ડો-પેસિફિક, દરિયાઈ સુરક્ષા, સપ્લાય ચેઇન, ટેકનોલોજી, આપત્તિ વ્યવસ્થાપન અને પ્રાદેશિક સ્થિરતા જેવા મુદ્દાઓ પર ચારેય દેશો વચ્ચે સહકાર વધ્યો. ભારતે ક્વાડને કોઈ સૈન્ય ગઠબંધન તરીકે નહીં પરંતુ ઇન્ડો- પેસિફિક માં વ્યવહારુ સહકારના મંચ તરીકે રજૂ કર્યો. ક્વાડના નેતાઓ એ મુક્ત અને ખુલ્લા ઇન્ડો-પેસિફિક તથા આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાના પાલન માટે પ્રતિબદ્ધતા વ્યક્ત કરી છે.
ચીન મિત્રતાના પ્રયાસથી વ્યૂહાત્મક સ્પર્ધા સુધી
ચીન સાથેના સંબંધો મોદી સરકારની સૌથી મુશ્કેલ વિદેશનીતિમાંથી એક રહ્યા છે. ૨૦૧૮માં વુહાન અને ૨૦૧૯માં મહાબલીપુરમમાં મોદી અને શી જિનપિંગ વચ્ચે અનૌપચારિક શિખર બેઠકો દ્વારા બંને દેશોએ સંબંધોમાં તણાવ ઘટાડવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો , પરંતુ ૨૦૨૦ના ગલવાન સંઘર્ષે આખું સમીકરણ બદલી નાખ્યું. ત્યાર બાદ સરહદ પર લાંબા સમય સુધી સૈન્ય તૈનાતી, વેપાર અસંતુલન, ટેકનોલોજી અને રોકાણ અંગે સાવચેતી તથા ક્વાડનું વધતું મહત્વ જોવા મળ્યું , ૨૦૨૬ સુધીમાં બંને દેશો વચ્ચે સંવાદ ફરી વધ્યો છે, પરંતુ સરહદ અને વ્યાપાર જેવા મૂળભૂત પ્રશ્નો હજુ ભારત-ચીન સંબંધોમાં પડકારરૂપ છે.
રશિયા સાથે જૂની મિત્રતા જાળવવાની કસોટી
મોદી સરકારની વિદેશનીતિની સૌથી મોટી પરીક્ષા યુક્રેન યુદ્ધ પછી થઈ , અમેરિકા અને યુરોપ રશિયા સામે પ્રતિબંધો લગાવી રહ્યા હતા ત્યારે ભારતે રશિયા સાથે પોતાના ઐતિહાસિક સંબંધો તોડ્યા નહીં. ભારતે રશિયા પાસેથી ઊર્જા ખરીદી ચાલુ રાખી, સંરક્ષણ સહકાર જાળવી રાખ્યો અને સાથેજ યુદ્ધના ઉકેલ માટે સંવાદ અને કૂટનીતિની હિમાયત કરી. આ અભિગમને ભારતની વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતાનું મહત્વપૂર્ણ ઉદાહરણ માનવામાં આવે છે. અમેરિકાની સાથે વધતા સંબંધો વચ્ચે રશિયા સાથે પણ મજબૂત સંબંધ જાળવી રાખવાની ક્ષમતા ભારતની ‘બહુ-સંરેખણ' કૂટનીતિની ખાસિયત બની.
યુક્રેન યુદ્ધમાં ‘સંવાદ અને કૂટનીતિ'નો માર્ગ
૨૦૨૨માં રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ શરૂ થયા બાદ ભારતે કોઈ એક કેમ્પમાં જવાની જગ્યાએ સંવાદ અને કૂટનીતિ દ્વારા ઉકેલની હિમાયત કરી. વડાપ્રધાન મોદીએ રશિયા અને યુક્રેન બંનેના નેતાઓ સાથે સંપર્ક જાળવ્યો અને ૨૦૨૨માં ‘આજનો યુગ યુદ્ધનો નથી' એવો સંદેશ આપ્યો. ૨૦૨૪માં મોદીની યુક્રેન મુલાકાતે પણ ભારતનો અભિગમ સ્પષ્ટ કર્યો કે યુદ્ધનો અંત સંવાદ દ્વારા જ શકય છે. ભારતે બંને પક્ષો સાથે સંબંધો હોવાના કારણે શાંતિ માટે રચનાત્મક ભૂમિકા ભજવવાની પોતાની ક્ષમતા પર ભાર મૂકયો છે.
પﾍમિ એશિયામાં ઇઝરાયેલ અને આરબ વિશ્વ વચ્ચે સંતુલન
મોદી સરકારના સમયમાં ઇઝરાયેલ સાથે ભારતના સંબંધો નવી ઊંચાઈએ પહોંચ્યા.૨૦૧૭માં નરેન્દ્ર મોદી ઇઝરાયેલની દ્વિપક્ષીય મુલાકાત લેનારા પ્રથમ ભારતીય વડાપ્રધાન બન્યા. સંરક્ષણ, પાણી, કળષિ, ટેકનોલોજી અને નવીનતા જેવા ક્ષેત્રોમાં સહકાર વધ્યો, બીજી તરફ UAE, સાઉદી અરેબિયા, કતાર અને અન્ય ખાડી દેશો સાથે પણ ભારતે વ્યૂહાત્મક અને આર્થિક સંબંધો મજબૂત કર્યા, ઊર્જા સુરક્ષા, ભારતીય પ્રવાસી સમુદાય, રોકાણ, વેપાર અને દરિયાઈ સુરક્ષાને કારણે ખાડી ક્ષેત્ર ભારત માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બની ગયું.
ચાબહારથી મધ્ય એશિયા સુધી પહોંચવાનો પ્રયાસ
ઈરાન સાથે ચાબહાર બંદર ભારતની કનેક્ટિવિટી કૂટનીતિનો મહત્વનો ભાગ બન્યું. પાકિસ્તાનને બાયપાસ કરીને અફઘાનિસ્તાન અને મધ્ય એશિયા સુધી પહોંચવા માટે ચાબહાર ભારતને વ્યૂહાત્મક માર્ગ પૂરો પાડે છે. આ ઉપરાંત ભારતે મધ્ય એશિયાના દેશો સાથે ઊર્જા, સુરક્ષા, વેપાર અને કનેક્ટિવિટી સંબંધોને પણ મહત્વ આપ્યું.
આફ્રિકા સાથે સંબંધોમાં મોટો ઉછાળો
મોદી સરકારના સમયમાં આફ્રિકા ભારતની વિદેશનીતિના મહત્વપૂર્ણ સ્તંભોમાં સામેલ બન્યું. ૨૦૧૫માં ભારત-આફ્રિકા ફોરમ સમિટમાં ૫૦ થી વધુ આફ્રિકન દેશોની ભાગીદારી રહી હતી. આફ્રિકા સાથે વિકાસ સહકાર, આરોગ્ય, શિક્ષણ, ઊર્જા, કળષિ અને ક્ષમતા નિર્માણમાં ભારતે પોતાની ભૂમિકા વધારી. ૨૦૨૩ના જી૨૦ અધ્યક્ષપદ દરમિયાન આફ્રિકન યુનિયનને જી૨૦નું કાયમી સભ્ય બનાવવામાં ભારતે મહત્વની ભૂમિકા ભજવી, જે ગ્લોબલ સાઉથની કૂટનીતિમાં ભારતની મોટી સિદ્ધિ ગણાય છે.
‘ગ્લોબલ સાઉથ'નો અવાજ બનતું ભારત
મોદી સરકારની વિદેશનીતિમાં ૨૦૨૩ એક ઐતિહાસિક વર્ષ રહ્યું. ભારતે ‘વોઇસ ઓફ ગ્લોબલ સાઉથ સમિટ' યોજી, જેમાં ૧૨૫ દેશોએ ભાગ લીધો. વિકાસશીલ દેશોની દેવાની સમસ્યા, ખાદ્ય અને ઊર્જા સુરક્ષા, આબોહવા પરિવર્તન, ટેકનોલોજી અને વૈશ્વિક શાસનમાં વધુ પ્રતિનિધિત્વ જેવા મુદ્દાઓ ભારતે આંતરરાષ્ટ્રીય મંચ પર આગળ ધપાવ્યા. ભારતે પોતાને માત્ર વિકાસશીલ દેશ તરીકે નહીં પરંતુ વિકાસશીલ વિશ્વ અને વિકસિત વિશ્વ વચ્ચેના એક મહત્વપૂર્ણ સેતુ તરીકે રજૂ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો.
૨૦૨૩નું જી૨૦ અધ્યક્ષપદ કૂટનીતિનો મોટો માઇલસ્ટોન
૨૦૨૩ માં ભારતે જી૨૦ નું અધ્યક્ષપદ સંભાળ્યું અને નવી દિલ્હીમાં શિખર સંમેલનનું આયોજન કર્યું. રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ અને અમેરિકા-ચીન સ્પર્ધા વચ્ચે જી૨૦માં સર્વસંમતિથી નવી દિલ્હી નેતાઓની ઘોષણા સ્વીકારાવવી ભારત માટે મહત્વપૂર્ણ રાજદ્વારી સિદ્ધિ બની. સૌથી નોંધપાત્ર પરિણામોમાં આફ્રિકન યુનિયનને જી૨૦ના કાયમી સભ્ય તરીકે સામેલ કરવાનું રહ્યું. ભારતે જી૨૦ દરમિયાન માનવ કેન્દ્રિત વિકાસ, ડિજિટલ જાહેર માળખું, ખાદ્ય સુરક્ષા, આબોહવા નાણાં અને બહુ પક્ષીય વિકાસ બેન્કોમાં સુધારા જેવા મુદ્દા ઓ આગળ ધપાવ્યા.
આઈએમઈસી ભારતથી યુરોપ સુધી નવી કનેક્ટિવિટી
૨૦૨૩ના જી૨૦ શિખર સંમેલન દરમિયાન ભારત-મધ્યપૂર્વ-યુરોપ આર્થિક કોરિડોર એટલે કે, આઈએમઈસીની જાહેરાત થઈ. ભારત માટે આ માત્ર વેપાર માર્ગ નથી પરંતુ બંદરો, રેલવે, ઊર્જા અને ડિજિટલ કનેક્ટિવિટીને જોડતી લાંબા ગાળાની વ્યૂહાત્મક પહેલ છે. ચીનના બેલ્ટ એન્ડ રોડ ઇનિશિયેટિવની પળષ્ઠભૂમિમાં ભારતની પોતાની કનેક્ટિવિટી કૂટનીતિ તરીકે પણ તેને જોવામાં આવી.
કોરોના દરમિયાન ‘વેક્સિન મૈત્રી'
કોરોના મહામારી દરમિયાન ભારતે અનેક દેશોને દવાઓ અને રસી પૂરી પાડીને પોતાની માનવતાવાદી કૂટનીતિને મજબૂત કરી. આ અભિગમથી ભારતે વિકાસશીલ દેશોમાં ‘ફાર્મસી ઓફ ધ વર્લ્ડ' તરીકે પોતાની છબી મજબૂત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો. આ ઉપરાંત વિવિધ યુદ્ધો અને સંકટોમાંથી ભારતીય નાગરિકોને પરત લાવવા માટે ભારતે અનેક બચાવ અભિયાનો હાથ ધર્યા.
વિદેશમાં ભારતીય નાગરિકોની સુરક્ષા પણ વિદેશનીતિનો ભાગ
મોદી સરકારના સમયમાં વિદેશમાં સંકટગ્રસ્ત ભારતીયોને બહાર કાઢવાના અનેક અભિયાનો યોજાયા. યેમન, અફઘાનિસ્તાન, યુક્રેન અને સુદાન જેવા સંકટગ્રસ્ત વિસ્તારોમાંથી ભારતીયોને સુરક્ષિત રીતે પરત લાવવામાં આવ્યા. આથી વિદેશ નીતિનો એક નવો માનવીય પાસો વધુ સ્પષ્ટ થયો કે વિદેશમાં રહેલા દરેક ભારતીયની સુરક્ષા પણ સરકારની કૂટનીતિક જવાબદારી છે.
પાકિસ્તાન સંવાદથી કડક આતંકવાદ વિરોધી નીતિ સુધી
૨૦૧૪માં પાકિસ્તાનના વડાપ્રધાન નવાઝ શરીફને શપથવિધિમાં આમંત્રિત કરવાથી શરૂ થયેલો સંવાદનો પ્રયાસ ૨૦૧૬ના ઉરી હુમલા, ૨૦૧૯ ના પુલવામા હુમલા અને બાલાકોટ કાર્યવાહી બાદ સંપૂર્ણપણે બદલાયો. ભારતે આતંકવાદ અને સામાન્ય દ્વિપક્ષીય સંબંધો વચ્ચે સીધો સંબંધ સ્થાપિત કર્યો. ૨૦૨૫ના પહલગામ આતંકવાદી હુમલા અને ત્યારબાદના ‘ઓપરેશન સિંદૂર' પછી આતંકવાદ સામે ભારતનું વલણ વધુ કડક બન્યું . આ તબક્કે ભારતનો સંદેશ રહ્યો કે આતંકવાદ સામે સમાધાનની નીતિ અપનાવવામાં આવશે નહીં.
ડાયસ્પોરા કૂટનીતિ વિશ્વભરના ભારતીયો સાથે સીધો સંપર્ક
મોદી સરકારની વિદેશ નીતિની અનોખી વિશેષતા ભારતીય પ્રવાસી સમુદાય સાથે સીધો સંપર્ક પણ રહ્યો છે. અમેરિકા, બ્રિટન, ઓસ્ટ્રેલિયા, UAE અને અન્ય દેશોમાં ભારતીય સમુદાય સાથે મોટા કાર્યક્રમો યોજાયા. આ કાર્યક્રમો દ્વારા ભારતે સાંસ્કળતિક સંબંધો ઉપરાંત વેપાર, રોકાણ, ટેકનોલોજી અને લોકો વચ્ચેના સંબંધોને પણ મજબૂત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો.
‘વસુધૈવ કુટુંબકમ્'થી ભારતની વૈશ્વિક છબી
મોદી સરકારની વિદેશ નીતિમાં ‘વસુધૈવ કુટુંબકમ્'ને વિશેષ સ્થાન મળ્યું.૨૦૨૩ના જી૨૦ દરમિયાન ‘એક પળથ્વી, એક પરિવાર, એક ભવિષ્ય' નો સંદેશ આપવામાં આવ્યો. ભારતે આ વિચારને માત્ર સાંસ્કળતિક સૂત્ર તરીકે નહીં પરંતુ માનવ કેન્દ્રિત વૈશ્વિક વિકાસ, સહકાર અને બહુ પક્ષીયતા સાથે જોડવાનો પ્રયાસ કર્યો.
૨૦૨૪ ત્રીજી વખત મોદી સરકાર અને બદલાતું વિશ્વ
૨૦૨૪માં નરેન્દ્ર મોદી સતત ત્રીજી વખત વડાપ્રધાન બન્યા. નવી સરકારની શરૂઆતમાં જ પડોશી દેશોના નેતાઓની હાજરીએ ‘પડોશ પ્રથમ' નીતિને ફરી મહત્વ આપ્યું, ત્યારબાદ રશિયા અને યુક્રેનની મુલાકાતો, બ્રિક્સમાં સક્રિયતા અને પﾍમિ એશિયા તથા ઇન્ડો-પેસિફિકમાં ભાગીદારી દ્વારા ભારતે પોતાની બહુ- દિશાત્મક કૂટનીતિ ચાલુ રાખી.
૨૦૨૫ આતંકવાદ અને સુરક્ષા કેન્દ્ર સ્થાને
૨૦૨૫માં પહલગામ આતંકવાદી હુમલા બાદ ભારત-પાકિસ્તાન સંબંધોમાં ભારે તણાવ આવ્યો. ‘ઓપરેશન સિંદૂર' દ્વારા ભારતે આતંકવાદી માળખા સામે કાર્યવાહીનો સંદેશ આપ્યો. આ સમયગાળામાં ભારતે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ આતંકવાદ સામે પોતાની સ્થિતિ સમજાવવાનો પ્રયાસ કર્યો, સાથે જ અમેરિકા, યુરોપ, રશિયા, ખાડી દેશો અને ગ્લોબલ સાઉથ સાથે સંબંધો જાળવી રાખીને ભારતે એક સાથે સુરક્ષા અને કૂટનીતિ બંને મોરચે કામ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો.
૨૦૨૬ બ્રિક્સના કેન્દ્રમાં ભારત
૨૦૨૬ માં ભારતે બ્રિક્સનું અધ્યક્ષપદ સંભાળ્યું અને હાલ માં જ સપ્ટેમ્બરમાં નવી દિલ્હીમાં બ્રિક્સ શિખર સંમેલન યોજાયું. આ તબક્કે ભારતે બહુ ધ્રુવીય વિશ્વ વ્યવસ્થા, ગ્લોબલ સાઉથ ની ભૂમિકા, સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુધારા, વૈશ્વિક આર્થિક શાસનમાં વિકાસશીલ દેશોની ભાગીદારી અને પરસ્પર લાભદાયી સહકાર જેવા મુદ્દાઓને આગળ ધપાવ્યા. ૧૨ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ની નવી દિલ્હી ઘોષણામાં બ્રિક્સ દેશોએ ગ્લોબલ સાઉથને વધુ મહત્વ આપવાની અને સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સહિત વૈશ્વિક સંસ્થાઓમાં સુધારાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકયો.
મોદીની વિદેશનીતિનું સૌથી મોટું જમા પાસુ ‘બધા સાથે સંબંધ, રાષ્ટ્રીય હિત સર્વોપરી' મોદી સરકારની વિદેશનીતિને સમજવા માટે સૌથી મહત્વપૂર્ણ શબ્દ છે ‘બહુ-સંરેખણ' , ભારત એક જ શક્તિના કેમ્પમાં જોડાવાને બદલે અમેરિકાની સાથે વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી રાખે છે. રશિયા સાથે ઐતિહાસિક સંબંધો જાળવે છે, જાપાન અને ઓસ્ટ્રેલિયા સાથે ક્વાડમાં કામ કરે છે, બ્રિક્સમાં ચીન અને રશિયા સાથે બેસે છે, ઇઝરાયેલ સાથે સંરક્ષણ સહકાર વધારે છે અને તે જ સમયે આરબ દેશો તથા ઈરાન સાથે પણ સંબંધો જાળવે છે. આ અભિગમનો આધાર ભારતના રાષ્ટ્રીય હિતને કેન્દ્ર સ્થાને રાખવાનો છે. વડાપ્રધાન મોદીએ પણ ભારતની વિદેશ નીતિનું મુખ્ય માર્ગદર્શન રાષ્ટ્રીય હિત હોવાનું જણાવ્યું છે.
વિશ્વ મંચ પર ભારતનું વધેલું વજન
૨૦૧૪થી સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ સુધીની સફરમાં ભારતનું સૌથી મોટું જમા પાસું એ છે કે ભારતે અનેક શક્તિશાળી દેશો સાથે એકસાથે સંબંધો વિકસાવ્યા. અમેરિકા સાથે સંરક્ષણ અને ટેકનોલોજી ભાગીદારી, રશિયા સાથે વ્યૂહાત્મક સંબંધો, જાપાન-ઓસ્ટ્રેલિયા સાથે ક્વાડ, ખાડી દેશો સાથે ઊર્જા અને રોકાણ, આફ્રિકા સાથે વિકાસ સહકાર અને ગ્લોબલ સાઉથ સાથે નેતળત્વ આ તમામ દિશાઓને એકસાથે આગળ ધપાવવી ભારતની કૂટનીતિની વિશેષતા બની છે.
પડકારો હજુ પણ મોટા છે
આ સફળતાઓ વચ્ચે પડકારો પણ ઓછા નથી. ચીન સાથેનો સરહદી વિવાદ અને વેપાર અસંતુલન, પાકિસ્તાનનો આતંકવાદ, રશિયા-ચીનની વધતી નજીકતા, યુક્રેન અને પﾍમિ એશિયાના યુદ્ધો, અમેરિકાની અપેક્ષાઓ અને રશિયા સાથેના ભારતના સંબંધો વચ્ચેનું સંતુલન, પડોશી દેશોમાં ચીનનો વધતો પ્રભાવ અને વૈશ્વિક વેપારમાં વધતો સંરક્ષણવાદ આ બધા પડકારો ભારતની વિદેશનીતિ માટે સતત પરીક્ષા સમાન છે.
નરેન્દ્રભાઈ વડાપ્રધાન બન્યા ત્યારથી અત્યાર સુધી એટલે કે ૨૦૧૪ થી ૨૦૨૬ આખી વિદેશનીતિની સફરનો સાર એક વાકય જોઈએ તો ૨૦૧૪માં તેની શરૂઆત ‘‘પડોશ પ્રથમ''થી થઈ, ત્યારબાદ ‘એક્ટ ઈસ્ટ' અને ‘સાગર' દ્વારા એશિયા અને હિંદ મહાસાગર સુધી પહોંચી. અમેરિકા-જાપાન-ઓસ્ટ્રેલિયા સાથે ક્વાડ દ્વારા ઇન્ડો-પેસિફિકમાં ભારતનું સ્થાન મજબૂત થયું. ચીન સાથેના સંબંધોમાં ૨૦૨૦ પછી વ્યૂહાત્મક સ્પર્ધા વધી, રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ દરમિયાન વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતાની કસોટી થઈ, ૨૦૨૩માં જી૨૦ અને ગ્લોબલ સાઉથનું નેતળત્વ મળ્યું અને ૨૦૨૬માં બ્રિક્સના મંચ પરથી બહુ ધ્રુવીય વિશ્વ અને ગ્લોબલ સાઉથ માટે ભારતનો અવાજ વધુ સ્પષ્ટ થયો.
છેલ્લા બાર વર્ષમાં મોદીની વિદેશ નીતિનું મૂલ્યાંકન કરીએ તો તેનું મુખ્ય લક્ષ્ય માત્ર વધુ વિદેશ પ્રવાસો કરવાનું નહોતું, પરંતુ ભારતને વૈશ્વિક વ્યવસ્થામાં વધુ અસરકારક અને સ્વતંત્ર ખેલાડી તરીકે સ્થાપિત કરવાનું રહ્યું છે. ભારતે એક તરફ મહાશક્તિઓ સાથે સંબંધો ગાઢ કર્યા અને બીજી તરફ ગ્લોબલ સાઉથના દેશો માટે પોતાનો અવાજ ઉઠાવ્યો. જી૨૦ દરમિયાન આફ્રિકન યુનિયનને કાયમી સભ્ય બનાવવાની પહેલ અને ગ્લોબલ સાઉથના ૧૨૫ દેશોને એક મંચ પર લાવવાનો પ્રયાસ આ અભિગમના મહત્વપૂર્ણ ઉદાહરણો છે. ૨૦૧૪માં ‘પડોશ પ્રથમ'થી શરૂ થયેલી આ સફર સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬માં ‘વૈશ્વિક નેતળત્વ અને બહુ ધ્રુવીય વિશ્વમાં ભારત ની નિર્ણાયક ભૂમિકા' સુધી પહોંચી છે.
મોદી યુગની વિદેશનીતિનો સાર કહેવો હોય તો કહી શકાય કે ‘‘કોઈ એક શક્તિના કેમ્પમાં નહીં, પરંતુ ભારતના રાષ્ટ્રીય હિતને કેન્દ્રમાં રાખીને વિશ્વની દરેક મહત્વપૂર્ણ શક્તિ સાથે સંબંધ.'' એટલે જ વિશ્વના અનેક દેશોના નેતા મોદીને માને છે બોસ........!!!!
રક્ષા બજેટ રૂ.૨.૫૩ લાખ કરોડ થી રૂ. ૭.૮૫ લાખ કરોડ, ‘‘મેક ઇન ઇન્ડિયા'' થી રેકોર્ડ રક્ષા ઉત્પાદન,રક્ષા નિકાસ રૂ, ૬૮૬ કરોડ થી રૂ,૩૮,૪૨૪ કરોડ,આત્મનિર્ભરતા આયાતમાં થી સ્વદેશી ઉત્પાદન તરફ,તેજસ થી યુદ્ધ જહાજો સુધી સ્વદેશી પ્લેટફોર્મ નો વિસ્તાર,નૌકાદળ ‘‘ભારત માં બનાવો'' તરફ મોટો ફેરફાર,મિસાઇલ અને એર-ડિફેન્સ ક્ષમતા માં વિસ્તરણ,ડિફેન્સ હવે માત્ર બંદૂક-ટેન્ક પૂરતું નથી, સરહદી માળખું રોડ, ટનલ અને કનેક્ટિવિટી,૨૦૧૪થી ૨૦૨૬ની ડિફેન્સ સફરને કેવી રીતે સમજવી...?, સૈનિકો સાથે દિવાળી ઉજવવાની નરેન્દ્રભાઇ મોદીની પરંપરા
મોદી સરકારમાં ડિફેન્સ ક્ષેત્રની સફરઃ૨૦૧૪થી સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ સુરક્ષાથી આત્મનિર્ભરતા અને રક્ષા-ઉદ્યોગ સુધીનો પરિવર્તનકાળ : (જીતેન્દ્ર રૂપારેલિયા...) વાપીઃ આજે ૧૭ મી સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ ને ગુરૂવારે વડાપ્રધાન નરેન્દ્રભાઇ મોદી નો જન્મ દિવસ છે, બીજેપી ના હજજારો કાર્યકર્તા અને દેશ ની લાખો જનતા મોદી જી ને શુભેરછા વરસાવી રહયા છે, તેમની અદભૂત લોકચાહના પાછળ તેમના જનહિતના કાર્યો બોલે છે, તેઓ વડાપ્રધાન બન્યા બાદ કદાચ દેશ નું કોઈ એવું ક્ષેત્ર નહીં હોય જયાં પ્રગતિ, વિકાસ કે સુધારો ના થયો હોય.
દેશ ની આન, બાન અને શાન ગણાતા ભારત ની ડિફેન્સ સિસ્ટમ્સ માં પણ જબરો બદલાવ જોવા મળ્યો છે, અગાઉ શાષાો ની ખરીદી માં કૌભાંડ સંભળાતા હતા, જયારે હવે નરેન્દ્ર ભાઈ ની સરકાર માં આત્મનિર્ભર બનવા ની દિશા માં દેશ પા પા પગલી નહીં પણ હરણફાળ પ્રગતિ કરી રહ્યું છે, હજુ જાણે હમણાં સુધી આપણે આધુનિક હથિયાર માટે અન્ય દેશો ઉપર નિર્ભર હતા.
આવો આપણે ડિફેન્સ ની આ છેલ્લા ૧૨ વર્ષ ની સફર જોઈએ તો, નરેન્દ્રભાઇ મોદી ૨૦૧૪ માં વડાપ્રધાન બન્યા ત્યારે ભારત નું રક્ષા ક્ષેત્ર મુખ્યત્વે મોટા પ્રમાણ માં આયાત પર આધારિત હતું , છેલ્લા એક દાયકા થી વધુ સમય માં નીતિ નો એક મોટો ફોકસ ‘‘આત્મનિર્ભર ભારત'', સ્થાનિક ઉત્પાદન અને આધુનિકીકરણ તરફ રહ્યો છે.
૧. રક્ષા બજેટ રૂ, ૨.૫૩ લાખ કરોડ થી રૂ. ૭.૮૫ લાખ કરોડ
૨૦૧૩-૧૪ માં ભારત નું રક્ષા બજેટ આશરે રૂ.૨.૫૩ લાખ કરોડ હતું , જે વર્ષ ૨૦૨૬-૨૭ માં વધીને રૂ.૭.૮૫ લાખ કરોડ થયું છે , એટલે કે આ સમયગાળા માં બજેટ માં આશરે રૂ.૫.૩૨ લાખ કરોડ નો વધારો થયો છે. ૨૦૨૫-૨૬ માં રક્ષા માટે રૂ.૬.૮૧ લાખ કરોડ ની ફાળવણી થઈ હતી, જેમાં રૂ.૧,૪૮,૭૨૨.૮૦ કરોડ મૂડી ખરીદી માટે રાખવામાં આવ્યા હતા , ૨૦૨૬-૨૭ માં મૂડી ખર્ચ માટે ની ફાળવણી વધીને રૂ.૨.૧૯ લાખ કરોડ થઈ છે, જે ૨૦૨૫-૨૬માં રૂ.૧.૮૦ લાખ કરોડ ના બજેટ અંદાજ કરતાં નોંધપાત્ર વધારે છે.
‘‘મેક ઇન ઇન્ડિયા''થી રેકોર્ડ રક્ષા ઉત્પાદન
રક્ષા ક્ષેત્ર માં સૌથી મોટા ફેરફારો માં નો એક દેશ માં જ હથિયારો અને રક્ષા સાધનો નું ઉત્પાદન વધારવાનો પ્રયાસ રહ્યો છે.સરકારી આંકડા મુજબઃ૨૦૧૪-૧૫ રક્ષા ઉત્પાદન રૂ.૪૬,૪૨૯ કરોડ,૨૦૨૩-૨૪:રૂ.૧,૨૭,૪૩૪ કરોડ, ૨૦૨૪-૨૫:રેકોર્ડ રૂ.૧.૫૪ લાખ કરોડ,૨૦૧૪-૧૫માં ૨૦૨૩-૨૪ વચ્ચે સ્થાનિક રક્ષા ઉત્પાદન માં લગભગ ૧૭૪ % નો વધારો નોંધાયો હતો. , એટલે કે રક્ષા ક્ષેત્ર હવે માત્ર સરકાર ની ઓર્ડર આધારિત વ્યવસ્થા પૂરતું નહીં રહેતાં ખાનગી ઉદ્યોગ, એમએસએમઈ અને સ્ટાર્ટઅપ્સ ને પણ જોડતું ઔદ્યોગિક ક્ષેત્ર બની રહ્યું છે.
રક્ષા નિકાસ રૂ.૬૮૬ કરોડ થી રૂ.૩૮,૪૨૪ કરોડ
આંકડાઓ માં સૌથી મોટો ફેરફાર ડિફેન્સ એક્સપોર્ટ્સ માં જોવા મળે છે.૨૦૧૩-૧૪ માં ભારત ની રક્ષા નિકાસ માત્ર રૂ.૬૮૬ કરોડ હતી.૨૦૨૪-૨૫ માં તે વધીને રૂ. ૨૩,૬૨૨ કરોડ થઈ.અને ૨૦૨૫-૨૬ માં સત્તાવાર આંકડા મુજબ રક્ષા નિકાસ રૂ.૩૮,૪૨૪ કરોડ સુધી પહોંચી. એટલે ૨૦૧૩-૧૪ ની સરખામણી એ ૨૦૨૫-૨૬ સુધી રક્ષા નિકાસ માં ૫,૫૦૦ %થી વધુ નો વધારો નોંધાયો હોવાનું સરકાર જણાવે છે.આ બદલાવ નો અર્થ એ થયો કે ભારત માત્ર રક્ષા સાધનો ખરીદનાર દેશ નહીં, પરંતુ રક્ષા સાધનો અને ટેક્નોલોજી નિકાસ કરનાર દેશ તરીકે પણ આગળ વધ્યું છે.
આત્મનિર્ભરતાઃ આયાતમાંથી સ્વદેશી ઉત્પાદન તરફ
મોદી સરકારના રક્ષા ક્ષેત્ર ના અભિગમ માં આત્મનિર્ભરતા ને કેન્દ્રસ્થાને રાખવામાં આવી છે.સ્થાનિક ઉત્પાદન વધારવા માટઃ સ્થાનિક કંપની ઓ ને ઓર્ડરએમએસએમઈ અને સ્ટાર્ટઅપ્સ ની ભાગીદારીરક્ષા ઉત્પાદન કોરિડોરસ્વદેશી ડિઝાઇન અને વિકાસ આયાત દ્યટાડવા માટેની નીતિઓસ્થાનિક સામગ્રી અને ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગજેવા પગલાં પર ભાર મૂકાયો છે.સરકારી માહિતી અનુસાર ૨૦૨૫ સુધી માં આશરે ૧૬,૦૦૦ એમએસએમઈ રક્ષા ક્ષેત્ર સાથે જોડાયા હતા અને ૪૬૨ કંપની ઓ ને ૭૮૮ ઔદ્યોગિક લાઇસન્સ આપવામાં આવ્યા હતા.
તેજસથી યુદ્ધજહાજો સુધી સ્વદેશી પ્લેટફોર્મનો વિસ્તાર
ભારત ના રક્ષા ક્ષેત્ર માં સ્વદેશી ક્ષમતા ના કેટલાક મુખ્ય ઉદાહરણોમાં તેજસ લાઇટ કોમ્બેટ એરક્રાફ્ટ,ધ્રુવ હેલિકોપ્ટર,આકાશ મિસાઇલ સિસ્ટમ, પિનાકા રોકેટ સિસ્ટમ, અર્જુન ટેન્ક,સ્વદેશી યુદ્ધજહાજો,ડ્રોન અને એન્ટી-ડ્રોન સિસ્ટમ, રડાર અને ઇલેક્ટ્રોનિક વોરફેર સિસ્ટમ્સનો સમાવેશ થાય છે.આ માં અનેક પ્રોજેક્ટ અગાઉ થી વિકાસ હેઠળ હતા, પરંતુ છેલ્લા દાયકા માં ઉત્પાદન, ઓર્ડર અને નિકાસ ના વ્યાપ ને વધારવા માટે નીતિગત પ્રોત્સાહન મળ્યું છે.
નૌકાદળઃ‘‘ભારતમાં બનાવો'' તરફ મોટો ફેરફાર
ભારતીય નૌકાદળ માં સ્વદેશી યુદ્ધ જહાજો નું મહત્વ વધ્યું છે , એરક્રાફ્ટ કેરિયર આઈએનએસ વિક્રાંત તેનું સૌથી મોટું પ્રતીક છે , દેશના પોતાના ડિઝાઇન અને નિર્માણ થી તૈયાર થયેલું આ યુદ્ધજહાજ ભારતીય નૌકાદળ ની સ્વદેશી શિપ બિલ્ડિંગ ક્ષમતા નું મહત્વપૂર્ણ ઉદાહરણ છે.સ્વદેશી યુદ્ધજહાજો, સબમરીન, ફ્રિગેટ, ડિસ્ટ્રોયર અને પેટ્રોલ વેસલ્સ ના નિર્માણ માં ભારતીય શિપયાર્ડ ની ભૂમિકા પણ વધી છે.
મિસાઇલ અને એર-ડિફેન્સ ક્ષમતા માં વિસ્તરણ
રક્ષા ક્ષેત્ર માં ભારતે બેલેસ્ટિક અને ક્રૂઝ મિસાઇલ, એર-ડિફેન્સ, લોંગ-રેન્જ પ્રિસિઝન સ્ટ્રાઇક અને રોકેટ સિસ્ટમ્સ માં પોતાની ક્ષમતા ઓ વિકસાવી છે , આ માં બ્રહ્મોસ, આકાશ, પિનાકા, અગ્નિ અને પ્રલય જેવી સિસ્ટમ્સ મહત્વપૂર્ણ છે , ખાસ કરીને બ્રહ્મોસ ની વિદેશ માં નિકાસ ભારત ના રક્ષા ઉદ્યોગ માટે મહત્વપૂર્ણ વિકાસ છે.
ડિફેન્સ હવે માત્ર બંદૂક-ટેન્ક પૂરતું નથી
આધુનિક યુદ્ધ માં સાયબર, સ્પેસ, ડ્રોન, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ, સેટેલાઇટ, ઇલેક્ટ્રોનિક વોરફેર અને નેટવર્કﾗસેન્ટ્રિક ક્ષમતા ઓનું મહત્વ વધ્યું છે , ભારતે પણ છેલ્લા વર્ષો માં આ ક્ષેત્રો માં સંસ્થાકીય અને ટેક્નોલોજીકલ ક્ષમતા ઓ વિકસાવવા પર ભાર મૂક્યો છે , અર્થાત્ રક્ષા આધુનિકીકરણ નો અર્થ હવે માત્ર વધુ ટેન્ક કે વધુ વિમાનો નહીં પરંતુ ટેક્નોલોજી આધારિત સંકલિત યુદ્ધ ક્ષમતા બન્યો છે.
સરહદી માળખું રોડ, ટનલ અને કનેક્ટિવિટી
લદ્દાખ, અરુણાચલ પ્રદેશ અને અન્ય સરહદી વિસ્તારો માં રસ્તા, પુલ, ટનલ અને એરફિલ્ડ જેવી માળખાકીય સુવિધા ઓ ને પણ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા નો ભાગ માનવામાં આવી છે , આ માળખું સૈનિકો ની ઝડપી અવરજવર, લોજિસ્ટિક્સ અને મુશ્કેલ ભૂપ્રદેશ માં લાંબા સમય સુધી કામગીરી માટે મહત્વપૂર્ણ છે.હવે જો આપણે ૨૦૧૪ થી ૨૦૨૬ ની ડિફેન્સ સફર ને કેવી રીતે સમજવી...?આ સમયગાળા ને ત્રણ મોટા તબક્કામાં જોઈ શકાય,૨૦૧૪-૨૦૧૮ આધુનિકીકરણ અને નીતિ પરિવર્તન ,રક્ષા ખરીદી ની પ્રક્રિયા ઝડપી બનાવવી, મેક ઇન ઇન્ડિયા અને સ્થાનિક ઉદ્યોગ ને પ્રોત્સાહન આપવા ની શરૂઆત , ૨૦૧૯-૨૦૨૩ આત્મનિર્ભરતા અને વ્યૂહાત્મક ક્ષમતા નો વિસ્તાર,સ્વદેશી ઉત્પાદન, મિસાઇલ, એર-ડિફેન્સ, નૌકાદળ અને એરોસ્પેસ ક્ષેત્ર માં ક્ષમતા ના વિસ્તરણ સાથે સ્થાનિક ઉદ્યોગની ભૂમિકા વધતી ગઈ.૨૦૨૪-સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ ઉત્પાદન થી નિકાસ સુધી,રક્ષા ઉત્પાદન રૂ.૧.૫૪ લાખ કરોડ અને નિકાસ રૂ.૩૮,૪૨૪ કરોડ સુધી પહોંચ્યા હોવાના સરકારી આંકડા દર્શાવે છે કે હવે ફોકસ માત્ર સૈન્ય ની જરૂરિયાત પૂરી કરવા કરતાં ભારત ને રક્ષા ઉત્પાદન અને નિકાસ ના કેન્દ્ર તરીકે વિકસાવવા તરફ પણ છે.
એક વાક્યમાં કહેવું હોય તો, ‘‘૨૦૧૪ પછી ની રક્ષા નીતિ ની સૌથી મોટી કહાણી માત્ર વધુ બજેટની નથી , તે આયાત આધારિત વ્યવસ્થા થી સ્વદેશી ઉત્પાદન, ટેક્નોલોજી, ખાનગી ઉદ્યોગ અને રક્ષા નિકાસ તરફના પરિવર્તનની કહાણી છે.''
સાથે એક સંતુલિત નોંધ પણ જરૂરી છે કે રક્ષા ક્ષેત્ર ની પ્રગતિ ને માત્ર બજેટ અથવા ઉત્પાદન ના આંકડા થી સંપૂર્ણ રીતે માપી શકાતી નથી , ઓપરેશનલ તૈયારી ઓ, માનવબળ, આયાત ની જરૂરિયાત, આધુનિકીકરણ ની ગતિ, સંશોધન અને ટેક્નોલોજી તથા પ્રોજેક્ટ અમલીકરણ પણ મહત્વપૂર્ણ માપદંડો છે, તેથી ઉપર ના આંકડા મુખ્યત્વે ઉત્પાદન, બજેટ અને નિકાસ ના દૃષ્ટિકોણથી મુકેલા છે.
સૈનિકો સાથે દિવાળી ઉજવવા ની નરેન્દ્રભાઇ મોદી ની પરંપરા
હા, વડાપ્રધાન નરેન્દ્રભાઇ મોદી ૨૦૧૪ થી અનેક પ્રસંગો એ ભારતીય સૈનિકો સાથે દિવાળી નો તહેવાર ઉજવતા આવ્યા છે , તેઓ સરહદ પર તૈનાત જવાનો ને મળી ને શુભેચ્છા પાઠવે છે, મીઠાઈ વહેંચે છે અને સૈનિકો સાથે સમય વિતાવે છે , આ પરંપરા નો મુખ્ય સંદેશ સૈનિકો અને તેમના પરિવારો પ્રત્યે સન્માન તથા એકતાનો છે.
મોદીજીના જણાવ્યા અનુસાર, દેશવાસી ઓ પરિવાર સાથે દિવાળી ઉજવે છે, પરંતુ દેશ ની સુરક્ષા માટે ફરજ બજાવતા સૈનિકો અને સુરક્ષા દળો ના જવાનો સાથે દિવાળી ઉજવવી પણ મહત્વપૂર્ણ છે , આ મુલાકાતો દ્વારા સૈનિકો પ્રત્યે સન્માન અને રાષ્ટ્રીય એકતા નો સંદેશ આપવામાં આવે છે.
(3:13 PM IST)
છેલ્લા 8 દિવસમાં સૌથી લોકપ્રિય 
