નવી દિલ્‍હી તા.૨૬: ઓછા વરસાદ અને અલ નિનોની કૃષિ ઉત્‍પાદન પર અસરનો વાસ્‍તવિક સંકેત એ હોઈ શકે છે કે યુરિયા સહિત તમામ ખાતરોના સ્‍થાનિક વેચાણમાં ગયા વર્ષની તુલનામાં ઘટાડો થયો છે. એપ્રિલ-સપ્‍ટેમ્‍બર ૨૦૨૬ દરમિયાન (જે લગભગ ખરીફ અથવા ચોમાસાની વાવણીની મોસમને અનુરૂપ છે), ખાતરના વેચાણમાં એપ્રિલ-સપ્‍ટેમ્‍બર ૨૦૨૫ ની તુલનામાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો છે.

નાઇટ્રોજન, ફોસ્‍ફરસ, પોટેશિયમ અને સલ્‍ફરના વિવિધ પ્રમાણ ધરાવતા જાટિલ ખાતરોના વેચાણમાં સૌથી મોટો ઘટાડો ૨૨.૨% જોવા મળ્‍યો છે, જ્‍યારે પ્‍બ્‍ભ્‍ વેચાણમાં ૧૧.૭% ઘટાડો થયો છે. તેની તુલનામાં, ડાય-એમોનિયમ ફોસ્‍ફેટ અને સિગલ સુપર ફોસ્‍ફેટના વેચાણમાં ઘણો ઓછો ઘટાડો થયો છે, અનુક્રમે ૦.૬% અને ૧.૪%. યુરિયા માટે પરિસ્‍થિતિ વધુ ગંભીર છે, જે અલ નીનોના કારણે શુષ્‍ક હવામાન અને ખેડૂતો દ્વારા ઓછી ખરીદીને પ્રતિબિબિત કરે છે.

ફર્ટિલાઇઝર એસોસિએશન ઓફ ઇન્‍ડિયાના ડેટા અનુસાર, એપ્રિલ-સપ્‍ટેમ્‍બર ૨૦૨૫ ના સ્‍તરની તુલનામાં એપ્રિલ-સપ્‍ટેમ્‍બર ૨૦૨૬ દરમિયાન સૌથી વધુ ઉપયોગમાં લેવાતા ખાતર યુરિયાનું ઉત્‍પાદન અને આયાત અનુક્રમે ૪.૩% અને ૪૦.૫% વધી છે.

આ ત્‍યારે આવ્‍યું છે જ્‍યારે સરકારે સ્‍થાનિક યુરિયા ઉત્‍પાદકો માટે કાચા માલની પૂરતી ઉપલબ્‍ધતા સુનિﾍતિ કરવા માટે LNG આયાત વધારવા માટે ખાસ પ્રયાસો કર્યા છે. ઈરાન યુદ્ધ અને હોર્મુઝ સ્‍ટ્રેટ બંધ થવાને કારણે કતાર અને યુએઈમાંથી પુરવઠામાં આવેલી અછતને પહોંચી વળવા માટે સરકારી માલિકીની કંપનીઓને માત્ર યુનાઇટેડ સ્‍ટેટ્‍સ, નાઇજીરીયા, ઓમાન, અંગોલા, કેમરૂન, ઓસ્‍ટ્રેલિયા અને નોર્વેથી વધુ ગેસ આયાત કરવાનું કહેવામાં આવ્‍યું નથી, પરંતુ તેમને ખાતરની સીધી આયાત કરવા માટે આંતરરાષ્ટ્રીય ટેન્‍ડર પણ બહાર પાડવાનું કહેવામાં આવ્‍યું છે.

વધારો પુરવઠો હોવા છતાં, ગયા વર્ષની સરખામણીમાં યુરિયાના વેચાણમાં ૪.૧%નો ઘટાડો થયો છે. ૨૦૨૧-૨૨ પછી આ પહેલી વાર છે જ્‍યારે યુરિયાના વેચાણમાં ઘટાડો થયો છે, ૨૦૨૫-૨૬ (એપ્રિલ-માર્ચ) માં ૩૯.૬ મિલિયન ટનનું રેકોર્ડ વેચાણ થયા પછી.

એક ઉદ્યોગ સૂત્રએ ધ ઈન્‍ડિયન એક્‍સપ્રેસને જણાવ્‍યું હતું કે, ‘‘આ મુખ્‍યત્‍વે દક્ષિણ રાજ્‍યો, મહારાષ્ટ્રના મરાઠવાડા અને વિદર્ભ પ્રદેશો, ગુજરાતના સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્‍છ પ્રદેશો, રાજસ્‍થાન, દક્ષિણ બિહાર અને આસામમાં ઓછા વરસાદને કારણે છે. આના કારણે ખેડૂતોની માંગમાં ઘટાડો થયો છે. ગયા વર્ષે, ઘણા ખેડૂતોએ યુરિયાની ૪૫ કિલોની થેલી માટે રૂા. ૩૫૦-રૂા. ૪૫૦ ચૂકવ્‍યા હતા, જ્‍યારે તેની સત્તાવાર MRP રૂા. ૨૬૬.૫૦ હતી. આ વખતે, કાળા બજારમાં કિમત રૂા. ૩૦૦ ની અંદર રહી છે, કારણ કે ખાતરની કોઈ ભૌતિક અછત નથી અને ખેડૂતોમાં સ્‍ટોક કરવા માટે કોઈ ખાસ ઉતાવળ નથી.''

દક્ષિણપﾍમિ ચોમાસાની ઋતુ (જૂન-સપ્‍ટેમ્‍બર) દરમિયાન, દેશભરમાં વરસાદ લાંબા ગાળાના સામાન્‍ય સરેરાશ કરતા ૧૨.૬% ઓછો હતો. ઓક્‍ટોબરમાં પણ અત્‍યાર સુધીમાં કુલ વરસાદની ખાધ ૫૧.૮% નોંધાઈ છે. અલ નીનો મજબૂત રહેશે

વિશ્વભરમાં મોટાભાગની હવામાન એજન્‍સીઓની આગાહી છે કે વર્તમાન અલ નીનો જાન્‍યુઆરી-માર્ચ ૨૦૨૭ સુધી મજબૂતથી ખૂબ જ મજબૂત રહેશે, અને એપ્રિલ-મેની આસપાસ નબળો પડીને મધ્‍યમ થઈ શકે છે. અલ નીનોને કારણે શિયાળામાં વરસાદમાં ઘટાડો અને સામાન્‍ય કરતાં વધુ તાપમાન આગામી રવિ (શિયાળો-વસંત) ઋતુમાં પાક વાવણી અને ખાતરની માંગને અસર કરી શકે છે.

એક ઉદ્યોગ સૂત્રએ જણાવ્‍યું હતું કે, સરકારનું ધ્‍યાન હાલમાં યુરિયા અને ડીએપી પર છે. તે આ બે ખાતરોની કોઈપણ અછત ટાળવા માંગે છે, ખાસ કરીને ઉત્તર પ્રદેશ અને પંજાબમાં, જ્‍યાં ફેબ્રુઆરી-માર્ચમાં વિધાનસભાની ચૂંટણીઓ યોજાવાની છે. ડીએપી માટે પુરવઠાની સ્‍થિતિ પણ ખૂબ સંતોષકારક છે, વેચાણ સરકારે નક્કી કરેલા રૂા.૧,૩૫૦ પ્રતિ ૫૦ કિલો બેગના એમઆરપી કરતાં નજીક અથવા થોડું વધારે છે.

જોકે, આ જટિલ ખાતરોના વેચાણને અસર કરી રહ્યું છે. સૂત્રએ સમજાવ્‍યું, મિશ્રિત ખાતરોના વેચાણ પર માંગ અને પુરવઠો બંને દ્વારા અસર થઈ રહી છે. એક તરફ, દુષ્‍કાળ છે, અને બીજી તરફ, સરકારે ડીએપી માટે ખૂબ જ ઓછી એમઆરપી નક્કી કરી છે, જોકે તેમાં ૪૬% અને ૧૮% નાઇટ્રોજનનું ઉચ્‍ચ ફોસ્‍ફરસનું પ્રમાણ છે. બીજી તરફ, સલ્‍ફરની તીવ્ર અછત છે. સલ્‍ફર વિના, ફોસ્‍ફરસ ધરાવતું કોઈ જાટિલ ખાતર અથવા એસએસપી ઉત્‍પન્ન કરી શકાતું નથી.

FAI ના ડેટા અનુસાર, એપ્રિલ-સપ્‍ટેમ્‍બર ૨૦૨૫ ની સરખામણીમાં એપ્રિલ-સપ્‍ટેમ્‍બર ૨૦૨૬ માં મિશ્રિત ખાતરો અને SSP ના સ્‍થાનિક ઉત્‍પાદનમાં અનુક્રમે ૩૫.૫% અને ૧૦.૪% નો તીવ્ર ઘટાડો થયો છે. આ મુખ્‍યત્‍વે સલ્‍ફરના આયાત ભાવમાં તીવ્ર વધારાને કારણે છે (જે હવે એક વર્ષ પહેલા ઼૩૦૦-૪૦૦ પ્રતિ ટનથી ઼૧,૦૦૦-૧,૧૦૦ પ્રતિ ટન સુધી પહોંચી ગયું છે).