મુંબઈ: વૈશ્વિક નાણાકીય બજાર અને આર્થિક નીતિઓમાં ભારત હવે એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને વ્યૂહાત્મક ફેરફાર કરી રહ્યું છે. ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) દ્વારા પોતાના વિદેશી હૂંડિયામણ (ફોરેક્સ) ભંડારના સંચાલનની પદ્ધતિમાં મોટો આક્રમક બદલાવ લાવવામાં આવ્યો છે. છેલ્લા ૧૮ મહિનાના ગાળા દરમિયાન, આરબીઆઈએ યુએસ ટ્રેઝરી સિક્યોરિટીઝ (અમેરિકી સરકારી બોન્ડ) માં પોતાના રોકાણમાં આશરે ૬૦ અબજ ડોલરનો મોટો ઘટાડો કર્યો છે. ઓક્ટોબર ૨૦૨૪ માં ભારત પાસે આશરે ૨૪૧ અબજ ડોલરના અમેરિકી બોન્ડ હતા, જે હવે એપ્રિલ ૨૦block સુધીમાં ઘટીને આશરે ૧૮૧ અબજ ડોલર થઈ ગયા છે. ભારતનું અમેરિકી ટ્રેઝરી હોલ્ડિંગ્સ છેલ્લા લગભગ છ વર્ષમાં આ સૌથી નીચલા સ્તરે પહોંચી ગયું છે.

સુરક્ષિત ગણાતા અમેરિકી ડોલરના બદલે સોના પર આરબીઆઈની વધતી પસંદગી:

એક તરફ ભારત અમેરિકાના બોન્ડ સતત વેચી રહ્યું છે, તો બીજી તરફ દેશના સોનાના ભંડાર (ગોલ્ડ રિઝર્વ) નો આક્રમક રીતે વિસ્તાર કરવામાં આવી રહ્યો છે. રિઝર્વ બેંકની સતત ખરીદીના કારણે હાલમાં ભારતનું ગોલ્ડ રિઝર્વ વધીને આશરે ૧૧૫ અબજ ડોલરના રેકોર્ડ સ્તરે પહોંચી ગયું છે. દેશના કુલ વિદેશી હૂંડિયામણ ભંડારમાં સોનાનો હિસ્સો પણ સતત અને સ્થિર ગતિએ વધી રહ્યો છે, જે સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે આરબીઆઈ હવે ડોલર આધારિત અસ્કયામતો (એસેટ્સ) ના બદલે કિંમતી ધાતુ એવા સોનાને વધુ પ્રાધાન્ય આપી રહી છે.

ભૌગોલિક-રાજકીય અને કરન્સી જોખમો સામે દેશની નાણાકીય મજબૂતીનો પ્રયાસ:

ભારત સરકાર અને રિઝર્વ બેંકનો આ નિર્ણય પોતાના અનામત પોર્ટફોલિયોના વ્યૂહાત્મક વૈવિધ્યકરણ (ડાયવર્સિફિકેશન) નો સંકેત આપે છે. જો કે યુએસ ટ્રેઝરી બોન્ડ્સ આજે પણ વિશ્વના સૌથી સુરક્ષિત અને સૌથી વધુ લિક્વિડ (રોકડી કરી શકાય તેવા) રોકાણોમાં ગણાય છે, તેમ છતાં ભારત કોઈપણ એક જ દેશની નાણાકીય વ્યવસ્થા પર પોતાની સંપૂર્ણ નિર્ભરતા રાખવા માંગતું નથી. સિંગલ ફાઇનાન્સિયલ સિસ્ટમ પર નિર્ભરતા ઘટાડીને ભારત પોતાના ભંડારને એવી અસ્કયામતોથી મજબૂત કરી રહ્યું છે, જેના પર ભૌગોલિક-રાજકીય (જીઓપોલિટિકલ) અને વૈશ્વિક કરન્સીના ઉતાર-ચઢાવ સંબંધિત જોખમોની સીધી કે નકારાત્મક અસરો ઓછી થાય.

કેન્દ્રીય બેંકોમાં વૈશ્વિક ટ્રેન્ડ: સોનાની ખરીદી વધારીને કોન્સન્ટ્રેશન રિસ્ક ઘટાડાયું:

ભારતની આ આર્થિક વ્યૂહરચના હાલમાં ચાલી રહેલા વ્યાપક વૈશ્વિક ટ્રેન્ડને પણ અનુરૂપ છે. વિશ્વની ઘણી અગ્રણી કેન્દ્રીય બેંકો પણ પોતાની નાણાકીય સ્થિતિસ્થાપકતા વધારવા અને કોન્સન્ટ્રેશન રિસ્ક (કોઈ એક જગ્યાએ રોકાણ કેન્દ્રિત થવાનું જોખમ) ઘટાડવા માટે તેમના સોનાના ભંડારમાં સતત વધારો કરી રહી છે. ભારતના સોનાના ભંડારમાં થઈ રહેલો આ મોટો વધારો અને યુએસ ટ્રેઝરીઝ પરની નિર્ભરતામાં કરાયેલો ઘટાડો લાંબા ગાળાના આર્થિક લક્ષ્યો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને વધુ વૈવિધ્યસભર અને વ્યૂહાત્મક રીતે સંતુલિત અનામત માળખું ઊભું કરવાની ભારતની કટિબદ્ધતાને રેખાંકિત કરે છે.