મુંબઈ : વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના ડિજિટલ ઈન્ડિયા અને નાણાકીય સમાવેશીકરણ (Financial Inclusion) ના અભિયાનને વૈશ્વિક સ્તરે વધુ એક મોટી સફળતા મળી છે. ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલા સત્તાવાર આંકડા મુજબ, દેશનો સંયુક્ત ફાઇનાન્સિયલ ઇન્ક્લુઝન ઇન્ડેક્સ (FI-Index) માર્ચ ૨૦૨૫ ના ૬૭.૦ થી વધીને માર્ચ ૨૦૨૬ માં ૭૦.૦ ના સીમાચિહ્નરૂપ સ્તરે પહોંચી ગયો છે. આ સતત થઈ રહેલો વધારો સ્પષ્ટ કરે છે કે ભારતમાં છેવાડાના નાગરિક સુધી નાણાકીય સેવાઓનો વ્યાપ માત્ર વધ્યો જ નથી, પરંતુ લોકો દેશની આર્થિક મુખ્યધારા સાથે વધુ મજબૂતીથી જોડાઈ રહ્યા છે.

શું છે આ FI-ઇન્ડેક્સ અને તેના ત્રણ મુખ્ય પિલર?

ભારતીય રિઝર્વ બેંકે વર્ષ ૨૦૨૧ માં સરકાર અને અન્ય સંબંધિત હિસ્સેદારો સાથે મળીને આ ખાસ સૂચકાંક તૈયાર કર્યો હતો, જે દર વર્ષે જુલાઈ મહિનામાં પ્રકાશિત થાય છે. આ ઇન્ડેક્સ કોઈ એક ચોક્કસ આધાર વર્ષ (Base Year) વિના, કુલ ૯૭ ઝીણવટભર્યા સૂચકાંકોને ટ્રેક કરીને દેશની નાણાકીય વ્યવસ્થાનું મૂલ્યાંકન કરે છે. આ મૂલ્યાંકન મુખ્ય ત્રણ પરિમાણો પર આધારિત છે:

·         ઍક્સેસ (Access - ૩૫% ભારાંક): બેંકિંગ સેવાઓ લોકો સુધી કેટલી સરળતાથી ઉપલબ્ધ છે.

·         વપરાશ (Usage - ૪૫% ભારાંક): નાગરિકો તે સુવિધાઓનો કેટલો ઉપયોગ કરે છે.

·         ગુણવત્તા (Quality - ૨૦% ભારાંક): નાણાકીય સેવાઓની ગુણવત્તા અને ગ્રાહકોની જાગૃતિ કેવી છે.

કાગળ પર ખાતા ખોલવાની ફેશન ગઈ, હવે એક્ટિવ બન્યા ભારતીયો

આરબીઆઈના અહેવાલમાં સૌથી નોંધપાત્ર બાબત એ સામે આવી છે કે આ વર્ષે ‘વપરાશ’ (Usage) અને ‘ગુણવત્તા’ (Quality) ના માપદંડોમાં અભૂતપૂર્વ સુધારો થયો છે. તેનો સીધો અર્થ એ છે કે ભારતીય નાગરિકો હવે માત્ર જનધન કે અન્ય બેંક ખાતાઓ ખોલાવીને બેસી નથી રહ્યા, પરંતુ તેઓ દેશના આધુનિક ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર (જેમ કે UPI), ક્રેડિટ (લોન સુવિધાઓ) અને વીમા (Insurance) ઉત્પાદનોનો પણ સક્રિય અને વ્યાપકપણે ઉપયોગ કરી રહ્યા છે.

આર્થિક સમાનતા તરફ આગળ વધતું ભારત

સેન્ટ્રલ બેંકે સત્તાવાર નિવેદનમાં જણાવ્યું છે કે તમામ પેટા-સૂચકાંકોમાં (Sub-indices) સર્વગ્રાહી વૃદ્ધિ નોંધાઈ છે. આ સુધારો મુખ્યત્વે નાણાકીય સેવાઓના સ્માર્ટ અને સતત વપરાશને કારણે થયો છે, જે ભારતના આર્થિક સમાવેશને વૈશ્વિક સ્તરે વધુ મજબૂત બનાવવાનો મજબૂત સંકેત આપે છે. ઓગસ્ટ ૨૦૨૧ માં જ્યારે આ ઇન્ડેક્સ પહેલીવાર રજૂ થયો ત્યારથી લઈને અત્યાર સુધીમાં ભારતે નાણાકીય સાક્ષરતા અને ડિજિટલ ટ્રાન્ઝેક્શનમાં જે હરણફાળ ભરી છે, તે આજના આંકડામાં સ્પષ્ટ દેખાઈ આવે છે.