નવી દિલ્હી, તા.૨૨: ભારતના ઝડપથી વિકસતા શહેરો સામે આગામી સમયમાં કચરાના નિકાલ અને પ્રદૂષણનો એક મોટો પડકાર આવી રહ્યો છે. બ્રિટનની પ્રતિષ્ઠિત યુનિવર્સિટી ઓફ લીડ્સ અને ભારતની અગ્રણી સંસ્થાઓના સંશોધકો દ્વારા કરવામાં આવેલા બે વિશેષ અભ્યાસમાં ચોંકાવનારા ખુલાસા થયા છે. આ આંતરરાષ્ટ્રીય રિસર્ચ અનુસાર, જો વર્તમાન લાઈફસ્ટાઈલ અને વપરાશની પેટર્ન આ જ રીતે ચાલુ રહેશે, તો ભારતના શહેરી વિસ્તારોમાં ઉત્પન્ન થતો મ્યુનિસિપલ ઘન કચરો વર્ષ ૨૦૫૦ સુધીમાં બાર ગણો વધી શકે છે, જે દેશની આબોહવા અને જનઆરોગ્ય માટે અત્યંત ખતરનાક સાબિત થશે.
કચરાના પહાડો મુખ્ય શહેરોને ઘેરી લેશે
'જર્નલ ઓફ ઇન્ડસ્ટ્રિયલ ઇકોલોજી' માં પ્રકાશિત આ અહેવાલ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરતા યુનિવર્સિટી ઓફ લીડ્સમાં એનર્જી સિસ્ટમ્સના સહાયક પ્રોફેસર દયા પાંડેએ જણાવ્યું હતું કે, “જો આપણે હંમેશની જેમ વ્યવસાય અને કચરા પ્રત્યેનું આપણું વલણ ચાલુ રાખીશું, તો ભારતના મુખ્ય આધુનિક શહેરો ટૂંક સમયમાં જ કચરાના વિશાળ પહાડોથી ઘેરાઈ જશે.” ભારત, યુકે અને હોંગકોંગના નિષ્ણાતોની સંયુક્ત ટીમે દેશના મહાનગરોમાં પ્રદૂષણ, જાહેર આરોગ્ય અને ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જન પર કચરો અને પાકના અવશેષો (પરાળી) બાળવાની ઘાતક અસરોની તપાસ કરી છે.
ગોળાકાર અર્થતંત્ર (Circular Economy) જ એકમાત્ર ઉકેલ
આ વૈશ્વિક સંશોધન ટીમે ઝેરી પદાર્થોથી નાગરિકોને બચાવવા માટે ગોળાકાર કચરો વ્યવસ્થાપન પ્રણાલીઓ (Circular Waste Management) વિકસાવવા અને માળખાગત રોકાણ વધારવા પર ભાર મૂક્યો છે. વૈજ્ઞાનિકોએ ભલામણ કરી છે કે કચરાને તેના ઉત્પત્તિ સ્થાન (ઘર કે ફેક્ટરી) પર જ અલગ-અલગ કરવો જોઈએ. આ સાથે જ રિસાયક્લિંગ પ્રોસેસિંગ સુવિધાઓ વધારવી અને લેન્ડફિલ્સ સાઇટ્સ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવી અનિવાર્ય છે. આ આધુનિક પગલાં ભારતના 'ઘન કચરા વ્યવસ્થાપન નિયમો, ૨૦૨૬' ને મજબૂત ટેકો આપશે અને ૨૦૭૦ સુધીમાં દેશને તેના ચોખ્ખા-શૂન્ય (Net-Zero) ઉત્સર્જન લક્ષ્ય તરફ આગળ વધવામાં મોટી મદદ કરશે.
પાકની પરાળી બાળવાની સમસ્યા બનશે કમાણીનું સાધન
'બાયોમાસ એન્ડ બાયોએનર્જી' જર્નલમાં પ્રકાશિત બીજા એક અભ્યાસમાં કૃષિ કચરાના વ્યવસ્થાપન પર વિશેષ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું છે. હાલમાં ભારતના ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જનમાં કૃષિ ક્ષેત્ર બીજા ક્રમનું સૌથી મોટું યોગદાન આપનાર છે, કારણ કે ખેડૂતો દ્વારા પાકના અવશેષો મોટા પાયે બાળવામાં આવે છે. અભ્યાસ મુજબ, ભારત તકનીકી નવીનતા અને સ્માર્ટ નીતિ સુધારા દ્વારા આ કૃષિ અવશેષોનો ઉપયોગ નવીનીકરણીય ઉર્જા (Renewable Energy) અને બાયો-ગેસ જેવા ઉચ્ચ-મૂલ્યના ઉત્પાદનો બનાવવા માટે કરી શકે છે.
આઈઆઈટી ખડગપુરના સહાયક પ્રોફેસર વિનય યાદવે જણાવ્યું હતું કે, ભારતની શહેરી કચરાની સમસ્યા માત્ર નિકાલ પૂરતી મર્યાદિત નથી, પરંતુ તે જાહેર આરોગ્ય અને શહેરોની રહેવાલાયકતા સાથે જોડાયેલી છે. જો આપણે સ્માર્ટ નીતિઓ અને 'રિડ્યુસ, રીયૂઝ અને રિસાયકલ' ના સિદ્ધાંત પર ચાલીશું તો આ મોટી આફતને અર્થતંત્ર માટે મોટી તકમાં ફેરવી શકીશું.
વૈશ્વિક સંસ્થાઓનું મહા-ગઠબંધન
આ મહત્વપૂર્ણ સંશોધનમાં કિંગ્સ કોલેજ લંડન, લંડન સ્કૂલ ઓફ હાઇજીન એન્ડ ટ્રોપિકલ મેડિસિન, આઈઆઈટી ખડગપુર, CSIR-નેશનલ એન્વાયર્નમેન્ટલ એન્જિનિયરિંગ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ (NEERI), હોંગકોંગ બેપ્ટિસ્ટ યુનિવર્સિટી અને મણિપાલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ટેકનોલોજીના ટોચના નિષ્ણાતોએ સાથે મળીને કામ કર્યું છે. નોંધનીય છે કે લીડ્સ યુનિવર્સિટી અને આઈઆઈટી ખડગપુર વચ્ચે સંશોધન સહયોગ માટે ૨૦૨૪ માં જ એક વિશેષ એમઓયુ (MoU) કરવામાં આવ્યા હતા, જે અંતર્ગત એન્જિનિયરિંગ અને પર્યાવરણ ક્ષેત્રે આ સંયુક્ત સંશોધન ભારતને સ્વચ્છ અને પ્રદૂષણમુક્ત બનાવવામાં દિશાચિહ્ન સાબિત થશે.