રાજકોટ, તા. ૧૨: ભારતની વિવિધતા માત્ર ભાષા અને સંસ્કૃતિ પૂરતી મર્યાદિત નથી, પરંતુ કુદરતી પ્રકાશના વિતરણમાં પણ જોવા મળે છે. જ્યારે અરુણાચલ પ્રદેશમાં સવારે ૪ વાગ્યે સૂર્યના કિરણો પથરાય છે, ત્યારે ગુજરાતમાં સૂર્યોદય થવામાં હજુ બે કલાકની વાર હોય છે. આટલા મોટા ભૌગોલિક તફાવત છતાં આખું ભારત 'ભારતીય માનક સમય' (IST) મુજબ ચાલે છે. ડૉ. રામ ગાંધી (ભૂતપૂર્વ પ્રમુખ અને ગવર્નર, IMC) ના મતે, આ વહીવટી એકરૂપતા પૂર્વ ભારતના આર્થિક વિકાસ માટે અવરોધરૂપ બની રહી છે અને હવે દેશમાં બે અલગ સમય ઝોન અમલી બનાવવાનો સમય આવી ગયો છે.
સમયની ખોટી ગોઠવણી અને આર્થિક નુકસાન
પૂર્વ ભારત - જેમાં ઉત્તર-પૂર્વના રાજ્યો, પશ્ચિમ બંગાળ, ઓડિશા અને બિહારનો સમાવેશ થાય છે - ઐતિહાસિક રીતે પશ્ચિમ અને દક્ષિણ રાજ્યો કરતા વિકાસમાં પાછળ રહ્યા છે. આનું એક ઓછું જાણીતું કારણ 'સમય' છે. પૂર્વ ભારતમાં સૂર્યોદય ઘણો વહેલો થાય છે, પરંતુ શાળાઓ અને ઓફિસો મોડી શરૂ થાય છે, જેના કારણે દિવસના કિંમતી કલાકો વેડફાય છે. બીજી તરફ, સાંજ વહેલી પડતા કામકાજના કલાકો ઘટી જાય છે અને વીજળી પરની નિર્ભરતા વધે છે. જો અલગ સમય ઝોન હોય, તો બાંધકામ, કૃષિ અને ચાના બગીચા જેવા ક્ષેત્રોમાં ઉત્પાદકતામાં મોટો ઉછાળો આવી શકે છે.
બાયોલોજિકલ ક્લોક અને માનવ ક્ષમતા
માનવ શરીરની આંતરિક ઘડિયાળ (Circadian Rhythm) કુદરતી પ્રકાશ સાથે જોડાયેલી છે. પૂર્વ ભારતના કામદારો અને વિદ્યાર્થીઓ ઘણીવાર સૂર્યાસ્ત પછી પણ અંધારામાં કામ કે અભ્યાસ કરતા હોય છે, જેનાથી માનસિક તણાવ અને થાક વધે છે. જો સમયને કુદરતી પ્રકાશ સાથે સાંકળવામાં આવે, તો લોકોની કાર્યક્ષમતા અને જીવનની ગુણવત્તામાં નોંધપાત્ર સુધારો થઈ શકે છે.
ઊર્જાની બચત અને આધુનિક ઉકેલ
બે સમય ઝોન રાખવાથી સૌથી મોટો ફાયદો વીજળીની બચતમાં થશે. સાંજની પીક અવર્સ દરમિયાન વીજળીની માંગ ઘટશે, જે રાજ્યના વીજ બોર્ડ પરનું દબાણ ઓછું કરશે. અગાઉ રેલ્વે સમયપત્રક અને ફ્લાઇટના સમયમાં મૂંઝવણની દલીલો થતી હતી, પરંતુ આજના ડિજિટલ યુગમાં એરલાઇન્સ અને રેલ્વે માટે બે અલગ સમય ઝોન સાથે તાલમેલ મિલાવવો અત્યંત સરળ છે. અમેરિકા, ઓસ્ટ્રેલિયા અને રશિયા જેવા દેશો અનેક સમય ઝોન હોવા છતાં સફળતાપૂર્વક કાર્ય કરે છે.
એકતા વિરુદ્ધ આર્થિક જરૂરિયાત
'એક રાષ્ટ્ર, એક સમય' એ માત્ર ભાવનાત્મક પ્રતીકવાદ છે. સાચી રાષ્ટ્રીય એકતા ત્યારે જ આવે જ્યારે દેશના તમામ પ્રદેશો સમાન ગતિએ પ્રગતિ કરે. પૂર્વ ભારતના વિકાસ માટે સમયને એક કલાક આગળ કરવો એ ઓછા ખર્ચે થતો સૌથી મોટો આર્થિક સુધારો સાબિત થઈ શકે છે. નિષ્ણાતો સૂચવે છે કે સરકાર પ્રાયોગિક ધોરણે ઉત્તર-પૂર્વમાં ત્રણ વર્ષ માટે આ વ્યવસ્થા લાગુ કરી શકે છે. સમયની આ પુનઃકલ્પના ભારતને વિકસિત રાષ્ટ્ર બનાવવાની દિશામાં એક ક્રાંતિકારી પગલું હોઈ શકે છે.