નવી દિલ્હી : આજે ૩ જૂન, ૨૦૨૬ છે, અને ઇતિહાસના પાનાઓ પર નજર નાખીએ તો ૧૯૪૭માં આજનો દિવસ ભારત અને પાકિસ્તાનના ભાગલાની પ્રક્રિયામાં સૌથી મહત્વનો સાબિત થયો હતો. ૭૯ વર્ષ પહેલાં, ૩ જૂન ૧૯૪૭ના રોજ વાઇસરોય લોર્ડ લુઈસ માઉન્ટબેટને એ યોજના રજૂ કરી હતી, જેને 'માઉન્ટબેટન પ્લાન' અથવા '૩ જૂન પ્લાન' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ તે ક્ષણ હતી જેણે આઝાદીના સ્વપ્ન સાથે દેશના બે ટુકડા થવાની દુઃખદ વાસ્તવિકતાને પણ જન્મ આપ્યો હતો.
ભાગલાની પૃષ્ઠભૂમિ અને માઉન્ટબેટનનો પ્લાન
ભારતીય સ્વતંત્રતા સંગ્રામના અંતિમ તબક્કે, જ્યારે અંગ્રેજો ભારત છોડવાની તૈયારીમાં હતા, ત્યારે હિન્દુ અને મુસ્લિમ સમુદાયો વચ્ચેની રાજકીય ખેંચતાણે વિકરાળ સ્વરૂપ ધારણ કર્યું હતું. માઉન્ટબેટને રજૂ કરેલી આ યોજના મુજબ, બ્રિટિશ ભારતને ભારત અને પાકિસ્તાન એમ બે અલગ-અલગ દેશમાં વિભાજિત કરવાનો નિર્ણય લેવાયો હતો. આ પ્લાન હેઠળ રજવાડાઓને પણ છૂટ આપવામાં આવી હતી કે તેઓ ઈચ્છે તો ભારત અથવા પાકિસ્તાન સાથે જોડાઈ શકે છે.
એક ઐતિહાસિક વળાંક
માઉન્ટબેટન પ્લાનના મુખ્ય ઉદ્દેશ્યમાં સત્તાનું ઝડપી હસ્તાંતરણ અને દેશમાં વ્યાપેલી અરાજકતાને શાંત કરવાનો પ્રયાસ હતો. જોકે, આ નિર્ણયની પ્રક્રિયા એટલી ત્વરિત હતી કે તેણે લાખો લોકોના સ્થળાંતર અને રક્તપાત માટે પણ માર્ગ મોકળો કર્યો હતો. ૩ જૂન ૧૯૪૭ ના દિવસે લેવાયેલા આ નિર્ણયોએ માત્ર ભૌગોલિક સીમાઓ જ નહીં, પરંતુ કરોડો લોકોના જીવન અને સંસ્કૃતિને પણ કાયમ માટે બદલી નાખી હતી.
ઈતિહાસના આ આયનામાંથી શું શીખવું?
આજના દિવસે જ્યારે આપણે આ ઐતિહાસિક ઘટનાને યાદ કરીએ છીએ, ત્યારે તે આપણને એકતા અને સદભાવનાનું મહત્વ સમજાવે છે. ભાગલાનો એ ઈતિહાસ એ વાતનો સાક્ષી છે કે રાજકીય નિર્ણયો દેશના ભાગ્યને કઈ રીતે પ્રભાવિત કરી શકે છે. માઉન્ટબેટન પ્લાન માત્ર એક સરકારી દસ્તાવેજ નહોતો, પરંતુ તે એ સંઘર્ષનું પરિણામ હતું જેણે એક નવા યુગની શરૂઆત કરી હતી, જેમાં આઝાદીનો આનંદ પણ હતો અને વિભાજનની વેદના પણ હતી.