નેકપુર (યુપી): પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલા યુદ્ધને કારણે ભારતમાં રાંધણ ગેસ (LPG) ના પુરવઠા પર માઠી અસર પડી છે અને ગેસના સિલિન્ડર માટે લોકો કલાકો સુધી તડકામાં કતારોમાં ઉભા છે. પરંતુ નવી દિલ્હીથી ૯૦ કિમી દૂર ઉત્તર પ્રદેશના નેકપુર ગામની ૨૫ વર્ષીય ગૌરી દેવીને આની કોઈ ચિંતા નથી. તેમના રસોડામાં ગાયના છાણમાંથી બનેલા બાયોગેસની વાદળી જ્યોત પર ગરમાગરમ રોટલીઓ શેકાઈ રહી છે. જ્યારે આખું ભારત ગેસની અછતનો સામનો કરી રહ્યું છે, ત્યારે ગૌરી દેવી જેવા અનેક ગ્રામીણ પરિવારો પશુધનના પ્રતાપે ઉર્જા બાબતે આત્મનિર્ભર બન્યા છે.
છાણમાંથી ઉર્જા અને ખેતી માટે 'કાળું સોનું'
ભારત વાર્ષિક ૩૦ મિલિયન ટનથી વધુ LPG નો વપરાશ કરે છે, જેમાંથી અડધાથી વધુની આયાત કરવી પડે છે. આવી સ્થિતિમાં બાયોગેસ એક સસ્તો અને ટકાઉ વિકલ્પ બનીને ઉભર્યો છે. ખેડૂત પ્રમોદ સિંહ જણાવે છે કે, "ગેસ તો બોનસ છે, પણ આમાંથી નીકળતી સ્લરી (રગડો) ખેતી માટે ખરેખર 'કાળું સોનું' છે." યુદ્ધના કારણે કૃત્રિમ ખાતરના ભાવમાં વધારો થયો છે, ત્યારે બાયોગેસ પ્લાન્ટમાંથી નીકળતું કુદરતી ખાતર નાઈટ્રોજનથી ભરપૂર હોવાથી પાક માટે આશીર્વાદરૂપ સાબિત થઈ રહ્યું છે.
સરકારનું પ્રોત્સાહન અને ૨૦૭૦નું લક્ષ્ય
ભારત દુનિયાનો સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતો દેશ છે અને પશુધનની સંખ્યામાં પણ મોખરે છે. સરકાર ૨૦૭૦ સુધીમાં દેશને કાર્બન ન્યુટ્રલ (કાર્બન મુક્ત) બનાવવા માંગે છે, જેના માટે બાયોગેસ પર ભાર મૂકવામાં આવી રહ્યો છે. નવા નિયમો મુજબ, વાહનો અને ઘરેલુ વપરાશના ગેસમાં બાયોગેસનું પ્રમાણ ૨૦૨૮ સુધીમાં વધારીને ૫% કરવામાં આવશે. ૨૫,૦૦૦ થી ૩૦,૦૦૦ રૂપિયામાં બનતા આ નાના પ્લાન્ટ્સ માટે સરકાર ભારે સબસિડી પણ આપી રહી છે.
પડકારો છતાં વધતી લોકપ્રિયતા
બાયોગેસ પ્લાન્ટ સ્થાપવા માટે જગ્યા અને નિયમિત જાળવણીની જરૂર પડે છે, જે મજૂર વર્ગ અથવા ઓછી જમીન ધરાવતા લોકો માટે મુશ્કેલ છે. તેમ છતાં, પાડોશી ગામ મદલપુરમાં ગેસ માટે ત્રણ દિવસથી લાઈનમાં ઉભા રહેલા ૭૭ વર્ષીય મહેન્દ્રી જેવા લોકો હવે બાયોગેસના ફાયદા જોઈને આ તરફ વળવા વિચારી રહ્યા છે.
હિન્દુ બહુમતી ધરાવતા દેશમાં જ્યાં ગાયને પૂજવામાં આવે છે, ત્યાં ગોબર અને ગૌમૂત્રનો ઉર્જા તરીકે ઉપયોગ નૈતિક અને આર્થિક બંને રીતે ગ્રામીણ ભારતના ચિત્રને બદલી રહ્યો છે. જે લોકો પહેલા આમાં રસ નહોતા લેતા, તેઓ હવે ગેસની અછતને જોતા હોંશે હોંશે બાયોગેસ પ્લાન્ટ લગાવી રહ્યા છે.