નવી દિલ્હી: ભારતીય ન્યાયતંત્રમાં વૈકલ્પિક વિવાદ નિરાકરણ (ADR) પ્રણાલીમાં રહેલી ગંભીર માળખાકીય ખામીઓ વિશે સુપ્રીમ કોર્ટના જસ્ટિસ બી.વી. નાગરત્નાએ શનિવારે ચોંકાવનારી વિગતો રજૂ કરી છે. નવી દિલ્હીમાં આયોજિત 'ભારતીય મધ્યસ્થતા પરિષદ'ની 5મી આવૃત્તિમાં સંબોધન કરતા તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે, દેશમાં મધ્યસ્થીઓની ગેરવર્તણૂક કે પક્ષપાત સામે ફરિયાદ કરવા માટે કોઈ ચોક્કસ મંચ ઉપલબ્ધ નથી. સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે, મોટાભાગના મધ્યસ્થીઓ ભૂતપૂર્વ મુખ્ય ન્યાયાધીશો કે વરિષ્ઠ જજ હોવાથી અદાલતો તેમને દૂર કરતા કે તેમની સામે કાર્યવાહી કરતા ભારે ખચકાટ અનુભવે છે. આ સ્થિતિ મધ્યસ્થતાની પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતા અને શિસ્ત જાળવવાના ઉચ્ચ ધોરણો સામે મોટો પડકાર ઉભો કરી રહી છે.
જસ્ટિસ નાગરત્નાએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે, અદાલતી કાર્યવાહીની બહાર વિવાદો ઉકેલવાનો અર્થ એ નથી કે શિસ્ત કે નિયમોમાં કોઈ પણ પ્રકારની ઢીલ આપવામાં આવે. પક્ષપાત કે ગેરવર્તણૂકના આરોપો મધ્યસ્થતાની સમગ્ર વ્યવસ્થા પરથી લોકોનો વિશ્વાસ ઉઠાવી શકે છે. તેમણે હિમાયત કરી હતી કે જ્યાં પણ મધ્યસ્થીઓ સામે ગંભીર ચિંતા ઉભી થાય, ત્યાં તેમને બદલવાની પ્રક્રિયા સરળ અને જવાબદારીપૂર્વકની હોવી જોઈએ. આ માટે સંસ્થાકીય સલામતી અને કાયદાકીય સુરક્ષા હોવી અત્યંત અનિવાર્ય છે. તેમણે માત્ર મધ્યસ્થતા જ નહીં, પરંતુ વાટાઘાટો અને સમાધાનના સંકલિત અભિગમ દ્વારા કાયદાની કલમ 34 હેઠળના પડકારોના તબક્કે પણ વિવાદો ઉકેલવા પર ભાર મૂક્યો હતો.
આ કાર્યક્રમમાં વરિષ્ઠ વકીલ પિંકી આનંદે કાનૂની કાર્યવાહી પાછળ થતા જંગી ખર્ચના આંકડા રજૂ કરીને સૌને ચોંકાવી દીધા હતા. તેમણે માહિતી આપી હતી કે છેલ્લા એક દાયકામાં ભારત સરકારે મુકદ્દમા પાછળ આશરે ₹400 કરોડ ખર્ચ્યા છે, જ્યારે ખાનગી કંપનીઓએ માત્ર એક જ નાણાકીય વર્ષમાં કાનૂની ફી પેટે ₹62,000 કરોડનો તોતિંગ ખર્ચ કર્યો છે. લો ફર્મ્સની કમાણીમાં પણ ધરખમ ઉછાળો જોવા મળ્યો છે, જેનું ઉદાહરણ આપતા તેમણે કહ્યું કે ટોચની ફર્મ્સની આવક પાંચ વર્ષમાં ચાર ગણી વધીને ₹1,000 કરોડના સ્તરે પહોંચી છે. આ આંકડાઓ દર્શાવે છે કે વિવાદ નિરાકરણની પ્રક્રિયા હવે સામાન્ય માણસ અને કંપનીઓ માટે કેટલી ખર્ચાળ બની રહી છે.