. અફઘાનિસ્તાનની પૂર્વ સરકારના ઉપરાષ્ટ્રપતિ અમરુલ્લા સાલેહના એક ટ્વીટે દક્ષિણ એશિયાની ભૂરાજનીતિ અંગે નવી ચર્ચા જગાવી છે. સાલેહે પોતાના સોશિયલ મીડિયા સંદેશમાં સંકેત આપ્યો હતો કે આ વિસ્તારમાં કદાચ એક નવા દેશનો જન્મ થઈ શકે છે. તેમના આ નિવેદનને કેટલાક નિરીક્ષકો પાકિસ્તાનની આંતરિક પરિસ્થિતિ સાથે જોડીને જોઈ રહ્યા છે.

જોકે આવા દાવાઓની સ્વતંત્ર રીતે પુષ્ટિ થઈ નથી, પરંતુ પાકિસ્તાન હાલમાં અનેક સુરક્ષા, રાજકીય અને આર્થિક પડકારોનો સામનો કરી રહ્યું છે તે હકીકત છે.

વિશ્લેષકોના મતે પાકિસ્તાન હાલ ચાર મુખ્ય આંતરિક મોરચાઓ પર દબાણ અનુભવી રહ્યું છે. તેમાં બલુચિસ્તાનમાં અલગતાવાદી હિંસા, ખૈબર પખ્તુનખ્વામાં તહરીક-એ-તાલિબાન પાકિસ્તાન (TTP)ની વધતી પ્રવૃત્તિઓ, પાકિસ્તાન અધિકૃત કાશ્મીરમાં (PoK) વધતા વિરોધ પ્રદર્શનો અને અફઘાન તાલિબાન સાથે સરહદી તણાવનો સમાવેશ થાય છે. આ ઉપરાંત પશ્ચિમ એશિયાના બદલાતા ભૂરાજકીય સમીકરણો પણ પાકિસ્તાન માટે નવા પડકારો ઉભા કરી રહ્યા હોવાનું માનવામાં આવે છે.

અમરુલ્લા સાલેહે પોતાના ટ્વીટમાં સંકેત આપ્યો હતો કે દક્ષિણ એશિયામાં એક નવા દેશના જન્મની શક્યતા અંગે વિચારવું જોઈએ. તેમણે કોઈ દેશનું નામ સ્પષ્ટ કર્યું ન હતું, પરંતુ સોશિયલ મીડિયા પર ઘણા લોકોએ તેને પાકિસ્તાનની આંતરિક અસ્થિરતા સાથે જોડીને ચર્ચા શરૂ કરી હતી.

જોકે કોઈ આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થા કે સરકાર દ્વારા પાકિસ્તાનના વિભાજન અંગે કોઈ સત્તાવાર સંકેત આપવામાં આવ્યો નથી, પરંતુ દેશમાં વધી રહેલા આંતરિક સંઘર્ષો અને રાજકીય અસંતોષને કારણે આ પ્રકારની અટકળોને વેગ મળ્યો છે.

 

પાકિસ્તાનના સેના પ્રમુખ જનરલ આસિફ મુનીરની નીતિઓમાં સંવાદ કરતાં સૈન્ય કાર્યવાહી પર વધુ ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. ટીકાકારોનું માનવું છે કે અનેક વિસ્તારોમાં રાજકીય સમાધાનના બદલે બળપ્રયોગની નીતિને કારણે અસંતોષ વધુ ઊંડો બન્યો છે.

આ જ કારણસર દેશના અલગ-અલગ વિસ્તારોમાં સુરક્ષા પડકારો સતત વધી રહ્યા હોવાનું કહેવામાં આવે છે.

 

બલુચિસ્તાન પાકિસ્તાનના કુલ વિસ્તારનો અંદાજે 44 ટકા ભાગ ધરાવે છે, પરંતુ વિકાસ અને બજેટ ફાળવણીમાં તેની અવગણના થતી હોવાના આરોપો લાંબા સમયથી લાગતા રહ્યા છે.

સ્થાનિક સંગઠનોનો આરોપ છે કે કુદરતી ગેસ, તાંબુ, સોનું અને અન્ય ખનિજ સંપત્તિનો મોટાપાયે ઉપયોગ થાય છે, પરંતુ સ્થાનિક લોકોને તેનો પૂરતો લાભ મળતો નથી. ઉપરાંત રાજકીય પ્રતિનિધિત્વ પણ ખૂબ મર્યાદિત હોવાનું કહેવામાં આવે છે.

આ વિસ્તારમાં સક્રિય બલુચિસ્તાન લિબરેશન આર્મી (BLA) દ્વારા પાકિસ્તાની સુરક્ષા દળો પર સતત હુમલાઓ કરવામાં આવી રહ્યા છે. કેટલાક અહેવાલો મુજબ જુલાઈ 2026 દરમિયાન અનેક સુરક્ષા કર્મચારીઓ હુમલામાં માર્યા ગયા હતા.

BLA દ્વારા કેટલાક વિસ્તારોમાં પોતાના પ્રભાવનો દાવો કરવામાં આવે છે, જોકે આ દાવાની સ્વતંત્ર પુષ્ટિ થઈ શકી નથી. પાકિસ્તાન સરકાર આ દાવાઓને સ્વીકારતી નથી અને સુરક્ષા કાર્યવાહી ચાલુ રાખી હોવાનું કહે છે.

 

બીજો મોટો પડકાર ખૈબર પખ્તુનખ્વા પ્રાંતમાં જોવા મળી રહ્યો છે. અહીં તહરીક-એ-તાલિબાન પાકિસ્તાન (TTP) સતત સુરક્ષા દળો પર હુમલાઓ કરી રહ્યું છે.

TTPનો ઉદ્દેશ પાકિસ્તાનમાં કડક શરિયત આધારિત શાસન સ્થાપિત કરવાનો હોવાનું માનવામાં આવે છે. સંગઠન સામે પાકિસ્તાનની સેના લાંબા સમયથી કાર્યવાહી કરી રહી છે, છતાં હુમલાઓ સંપૂર્ણપણે અટક્યા નથી.

તાજેતરના વર્ષોમાં TTP દ્વારા ડ્રોન, આધુનિક હથિયારો અને ગેરિલા યુદ્ધની નવી પદ્ધતિઓ અપનાવવામાં આવી હોવાનું સુરક્ષા વિશ્લેષકો જણાવે છે. જેના કારણે સરહદી વિસ્તારોમાં પાકિસ્તાની દળો પર દબાણ વધ્યું છે.

કેટલાક વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે જો બલુચ અલગતાવાદી સંગઠનો અને TTP વચ્ચે કોઈ વ્યૂહાત્મક સહકાર સર્જાય તો પાકિસ્તાન માટે સુરક્ષા પડકાર વધુ ગંભીર બની શકે છે.

 

પાકિસ્તાનમાં સતત થતા આતંકવાદી હુમલાઓને કારણે દેશની વૈશ્વિક પ્રતિષ્ઠા પર પણ અસર પડી હોવાનું માનવામાં આવે છે.

વધતા હુમલાઓ બાદ કેટલાક દેશોએ પોતાના રાજદ્વારી કર્મચારીઓની સુરક્ષા વ્યવસ્થામાં ફેરફાર કર્યા છે. સુરક્ષા કારણોસર કેટલીક રાજદ્વારી પ્રવૃત્તિઓને પણ મર્યાદિત કરવામાં આવી હોવાનું નોંધાયું છે.

 

પાકિસ્તાન અધિકૃત કાશ્મીરમાં છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓથી મોંઘવારી, વીજળીના વધતા દરો અને મૂળભૂત સુવિધાઓના અભાવને લઈને લોકો વિરોધ પ્રદર્શન કરી રહ્યા છે.

સ્થાનિક સંગઠનોનો આરોપ છે કે વિરોધ દબાવવા માટે સુરક્ષા દળોની મોટી સંખ્યામાં તૈનાતી કરવામાં આવી હતી.

વિરોધ પ્રદર્શન કરનારા લોકોનું કહેવું છે કે રોજિંદા જીવન માટે જરૂરી સેવાઓ મોંઘી બનતી જઈ રહી છે જ્યારે સરકાર તેમની સમસ્યાઓનો કાયમી ઉકેલ લાવવામાં નિષ્ફળ રહી છે.

 

એક સમયે અફઘાન તાલિબાન અને પાકિસ્તાન વચ્ચે સારા સંબંધો હોવાનું માનવામાં આવતું હતું. પરંતુ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં બંને દેશો વચ્ચે સરહદી તણાવ વધી રહ્યો છે.

ડુરન્ડ લાઇન વિસ્તારમાં બંને તરફથી ગોળીબાર, સરહદી અથડામણો અને હવાઈ હુમલાના અહેવાલો સામે આવ્યા છે. પાકિસ્તાનનો આરોપ છે કે અફઘાનિસ્તાનમાંથી કાર્યરત આતંકવાદી સંગઠનો તેના વિસ્તારમાં હુમલા કરે છે.

બીજી તરફ તાલિબાન સરકાર આવા આરોપોને નકારે છે.

 

પાકિસ્તાન માટે એક વધુ પડકાર પશ્ચિમ એશિયાની ભૂરાજકીય સ્થિતિ છે.

એક તરફ પાકિસ્તાનના સાઉદી અરેબિયા સાથે નજીકના સંબંધો અને સુરક્ષા સહકાર છે, તો બીજી તરફ ઈરાન સાથે પણ સંબંધ જાળવવાની જરૂર છે.

યમનમાં હૂથી બળવાખોરો, સાઉદી અરેબિયા અને ઈરાન વચ્ચે ચાલી રહેલા સંઘર્ષને કારણે પાકિસ્તાન માટે સંતુલિત વિદેશ નીતિ જાળવવી મુશ્કેલ બની શકે છે.

ખાસ કરીને લાલ સમુદ્ર અને  હોર્મુઝની ખાડી વિસ્તારમાં તણાવ વધવાથી તેલ પુરવઠા અને વેપાર માર્ગો પર પણ અસર થવાની આશંકા વ્યક્ત કરવામાં આવે છે.

પાકિસ્તાન પહેલાથી જ ઊંચા વિદેશી દેવા, મોંઘવારી, વિદેશી મુદ્રા ભંડારની અછત અને ધીમી અર્થવ્યવસ્થા જેવા પડકારોનો સામનો કરી રહ્યું છે.

આર્થિક દબાણ વચ્ચે સુરક્ષા ખર્ચમાં વધારો થતાં સરકાર પર વધુ નાણાકીય ભાર આવી રહ્યો છે.

 

વિશ્લેષકોનું કહેવું છે કે પાકિસ્તાન અનેક ગંભીર આંતરિક અને બાહ્ય પડકારોનો સામનો કરી રહ્યું છે. જોકે દેશ ટૂંક સમયમાં તૂટી જશે અથવા નવા દેશની રચના થશે એવા દાવાને સમર્થન આપતા કોઈ સત્તાવાર કે વિશ્વસનીય પુરાવા હાલમાં ઉપલબ્ધ નથી.

તેમ છતાં બલુચિસ્તાનમાં બળવાખોરી, ખૈબર પખ્તુનખ્વામાં આતંકવાદ, PoKમાં લોકઆક્રોશ, તાલિબાન સાથેનો સરહદી વિવાદ અને પશ્ચિમ એશિયાની બદલાતી ભૂરાજનીતિ - આ તમામ પરિબળોએ પાકિસ્તાન માટે એક જટિલ સુરક્ષા અને રાજકીય સંકટ ઊભું કર્યું છે.

આવનારા સમયમાં પાકિસ્તાન આ પડકારોનો કેવી રીતે સામનો કરે છે અને રાજકીય સંવાદ, સુરક્ષા કાર્યવાહી તથા આર્થિક સુધારાઓ દ્વારા સ્થિરતા લાવી શકે છે કે નહીં, તેના પર સમગ્ર ક્ષેત્રની નજર રહેશે.