પેણ: મહારાષ્ટ્રના રાયગઢ જિલ્લામાં આવેલા પેણ તાલુકાના હમરાપુર અને આસપાસના ગામોમાં અત્યારે ગણેશોત્સવની ધમાકેદાર તૈયારીઓ ચાલી રહી છે. જુલાઈ મહિનાની શરૂઆતમાં પાતાળગંગા અને બાલગંગા નદીઓમાં આવેલા વિનાશક પૂરે સેંકડો મૂર્તિઓ અને કાચા માલનો નાશ કર્યો હોવા છતાં, અહીંના ૩૫,૦૦૦થી વધુ કારીગરોની હિંમત ડગી નથી. ગણેશોત્સવને હવે માત્ર બે મહિના બાકી છે, ત્યારે ભક્તોની આસ્થા અને બાપ્પાના આશીર્વાદ મેળવવા માટે આ કારીગરો દિવસ-રાત મહેનત કરી રહ્યા છે.
સ્થાનિક મૂર્તિકાર અનંત મોકલે જણાવે છે કે પૂરે તેમના વર્કશોપમાં પાંચ ફૂટ સુધી પાણી ભરી દીધું હતું, જેના કારણે મૂર્તિઓ, પ્લાસ્ટર-ઓફ-પેરિસ અને નાળિયેર-રેશા જેવો મહત્વનો સામાન બરબાદ થઈ ગયો હતો. પરંતુ, જવાબદારીના ભાવ સાથે કારીગરોએ ફરીથી કામ શરૂ કર્યું છે. પેણની મૂર્તિઓ માત્ર મહારાષ્ટ્ર જ નહીં, પણ વિદેશના અનેક દેશોમાં પણ મોકલવામાં આવે છે, જે આ ગામોની અર્થવ્યવસ્થાનું મુખ્ય કેન્દ્ર છે.
પેણની મૂર્તિઓને ૨૦૨૩માં ભૌગોલિક સંકેત (GI) ટેગ મળ્યો છે, જે તેની ઓળખ અને ગુણવત્તાને વૈશ્વિક સ્તરે સ્થાપિત કરે છે. અહીંના ૧,૫૦૦થી વધુ વર્કશોપમાં વર્ષે ૫૦૦ થી ૬૦૦ કરોડ રૂપિયાનો વ્યવસાય થાય છે. આ વ્યવસાય સાથે જોડાયેલા લોકો મુખ્યત્વે આગ્રી અને કોળી સમુદાયના છે, જેઓ દાયકાઓથી આ કળાને જીવંત રાખી રહ્યા છે. અહીં છ ઇંચની મૂર્તિથી લઈને ૧૪ ફૂટની વિશાળ મૂર્તિઓ સુધીની કલાકૃતિઓ તૈયાર થાય છે.
મૂર્તિ નિર્માતાઓની સંસ્થાના પ્રમુખ અભય મ્હાત્રે મુજબ, આ પૂર એક મોટો આંચકો હતો, પરંતુ કારીગરોની એકતા અને મક્કમતાએ તેમને ફરીથી પગભર કર્યા છે. પૂજા પાટીલ જેવા યુવા કલાકારોનું માનવું છે કે જ્યારે બધું જ ખતમ થઈ ગયું હોય તેમ લાગતું હતું, ત્યારે બાપ્પા પ્રત્યેની શ્રદ્ધાએ જ તેમને ફરીથી શૂન્યમાંથી સર્જન કરવાની પ્રેરણા આપી છે.
પેણના આ મૂર્તિકારો હવે નુકસાનમાંથી બહાર આવવા માટે સંઘર્ષ કરી રહ્યા છે. સરકારી સહાય કે વળતરની અપેક્ષા સાથે, તેઓ મુખ્યત્વે પોતાની મહેનત પર આધાર રાખે છે. આગામી સમયમાં, મૂર્તિઓના સમયસર વેચાણ અને વિતરણ દ્વારા તેઓ પોતાની આર્થિક સ્થિતિ સુધારવાનો પ્રયાસ કરશે. આ આંદોલનકારી સમયમાં પણ, તેમની કળા અને શ્રદ્ધાનું પ્રતીક એવી ગણેશ મૂર્તિઓ સમયસર બજારમાં પહોંચશે તેવો વિશ્વાસ અકબંધ છે.