નવી દિલ્‍હી તા.૨૬: છેલ્‍લા બે વર્ષથી શેરબજારમાં કોઈ નોંધપાત્ર વૃદ્ધિ જોવા મળી નથી. હવે અહેવાલ છે કે કેન્‍દ્ર સરકાર બજેટ ૨૦૨૭-૨૮ માં રોકાણકારોને રાહત આપવા માટે વિકલ્‍પો પર ચર્ચા કરી રહી છે. આમાં શેરમાંથી લાંબા ગાળાના મૂડી લાભ પર કર ઘટાડવાનો અને વિદેશી રોકાણકારોને રૂપિયાને બદલે ડોલરમાં મેળવેલા નફાના આધારે કર ચૂકવવાની મંજૂરી આપવાનો સમાવેશ થાય છે.

એ નોંધવું જોઈએ કે લાંબા ગાળાના મૂડી લાભ (LTCG) પર કર દર હાલમાં ૧૨.૫ ટકા છે. સરકારને આશા છે કે આ નિર્ણયો શેરબજારમાં રોકાણકારોનો વિશ્વાસ વધારશે. સરકારી અધિકારીઓના મતે, તાત્‍કાલિક પગલાં લેવાના બે મુખ્‍ય કારણો છે. પ્રથમ, છેલ્‍લા બે વર્ષમાં રોકાણકારોને શેરબજારમાંથી નોંધપાત્ર વળતર મળ્‍યું નથી, જ્‍યારે આ સમયગાળા દરમિયાન પગારમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો નથી. આનાથી લોકોનો વિશ્વાસ નબળો પડ્‍યો છે. શેરબજારમાં સામાન્‍ય લોકોની ભાગીદારી વધવાથી વસ્‍તીના મોટા ભાગ પર અસર પડી રહી છે.

COVID-૧૯ રોગચાળા પછી શેરબજારમાં નાના રોકાણકારોની ભાગીદારી ઝડપથી વધી. આ એવા રોકાણકારો છે જેમની પાસે રૂા.૨ લાખ સુધીના શેર છે. ઘણા લોકોએ તેમની નિયમિત આવક વધારવા અને વૈકલ્‍પિક બચત વિકલ્‍પો શોધવા માટે શેરબજારમાં રોકાણ કરવાનું શરૂ કર્યું.

પ્રાઇમ ઇન્‍ફોબેઝના ડેટા અનુસાર, માર્ચ ૨૦૨૦ માં નાના રોકાણકારો NSE-લિસ્‍ટેડ કંપનીઓમાં ૬.૫૮% હિસ્‍સો ધરાવતા હતા. તે સમયે, તેમના કુલ શેર મૂલ્‍ય રૂા.૭.૨૩ લાખ કરોડ હતું.

જૂન ૨૦૨૪ માં આ શેર વધીને ૭.૬૬% થયો, જેના કારણે શેરનું મૂલ્‍ય રૂા.૩૩.૧૬ લાખ કરોડ થયું. જોકે, માર્ચ ૨૦૨૬ માં, શેર ઘટીને ૭.૧૨% થયો, જેના કારણે શેરનું મૂલ્‍ય રૂા.૨૮.૯૭ લાખ કરોડ થયું.

શેરબજારમાં રોકાણ કરનારા લોકોની સંખ્‍યામાં પણ નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. CDSL માં ડીમેટ ખાતાઓની સંખ્‍યા માર્ચ ૨૦૨૦ માં ૨૧.૨ મિલિયનથી વધીને સપ્‍ટેમ્‍બર ૨૦૨૬ માં ૧૯૩.૪ મિલિયન થઈ ગઈ.

મ્‍યુચ્‍યુઅલ ફંડ વિદેશી રોકાણના અભાવને પહોંચી વળવામાં અસમર્થ છે. બીજું કારણ એ છે કે સ્‍થાનિક મ્‍યુચ્‍યુઅલ ફંડ્‍સમાં આવતા રોકાણને કારણે બજારમાંથી વિદેશી રોકાણકારોના ઉપાડની અસરને સંપૂર્ણપણે સરભર કરવી મુશ્‍કેલ બની રહી છે.

લગભગ એક દાયકા સુધી (૨૦૨૪ સુધી), જ્‍યારે પણ વિદેશી પોર્ટફોલિયો રોકાણકારો (FPIs) ભારતીય બજારમાંથી મોટી રકમ ઉપાડતા હતા, ત્‍યારે સ્‍થાનિક ભંડોળ તેને શેર ખરીદવાની તક તરીકે જોતા હતા. પરંતુ હવે, આ સિસ્‍ટમમાં વિશ્વાસ નબળો પડી ગયો છે.

જ્‍યારે એક વરિષ્ઠ સરકારી અધિકારીને પૂછવામાં આવ્‍યું કે શું સરકાર શેરબજારને રાહત આપવા માટે મૂડી લાભ કર ઘટાડવા અથવા નાબૂદ કરવાનું વિચારી રહી છે, ત્‍યારે તેમણે ધ ઇન્‍ડિયન એક્‍સપ્રેસને જણાવ્‍યું, અમે દરેક વિકલ્‍પ પર ચર્ચા કરી રહ્યા છીએ.

વિદેશી રોકાણકારો માને છે કે ભારતમાં ૧૨.૫% લાંબા ગાળાના મૂડી લાભ કર અન્‍ય દેશો કરતા નોંધપાત્ર રીતે વધારે છે. ચીન, ઇન્‍ડોનેશિયા અને બ્રાઝિલ જેવા કેટલાક દેશોમાં, શેરોમાંથી નફો કાં તો કરમુક્‍ત છે અથવા કર ઘટાડ્‍યો છે.

વિદેશી રોકાણકારો માટે બીજી ચિંતા એ છે કે ભારતમાં કરની ગણતરી ડોલર નહીં પણ રૂપિયામાં નફાના આધારે કરવામાં આવે છે. આનાથી નુકસાન થઈ શકે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, જો કોઈ વિદેશી રોકાણકાર ભારતીય શેરોમાં રોકાણ કરે છે, તો જો ડોલર સામે રૂપિયો ઘટે છે, તો તેમનો રૂપિયામાં નફો વધુ દેખાઈ શકે છે, જ્‍યારે ડોલરમાં તેમનો વાસ્‍તવિક નફો ઓછો હોઈ શકે છે અથવા નુકસાન પણ થઈ શકે છે. જો કે, રૂપિયામાં પ્રતિબિબિત નફો કર લાદવામાં આવી શકે છે.

આવકવેરા અધિનિયમ, ૨૦૨૫ની કલમ ૭૨, મૂડી લાભની ગણતરી કરવાની પદ્ધતિ સમજાવે છે. આ હેઠળ, સંપત્તિના વેચાણમાંથી નફાની ગણતરી સંપત્તિ હસ્‍તગત કરવા અને સુધારવાના ખર્ચ અને વેચાણ સંબંધિત ખર્ચને બાદ કરીને કરવામાં આવે છે.

આ કાયદાની કલમ ૭૨(૬) ચોક્કસ વિદેશી રોકાણકારોને રાહત આપે છે. જો કોઈ બિન-નિવાસી ભારતીય (NRI) સ્‍ટોક એક્‍સચેન્‍જમાં સૂચિબદ્ધ ન હોય તેવી કંપનીના શેર અથવા ડિબેન્‍ચર વેચે છે, તો તેઓ રૂપિયાના મૂલ્‍યમાં ઘટાડાથી થતા કોઈપણ વધારાના નફાને રોકવા માટે વિદેશી ચલણમાં મૂલ્‍યની ગણતરી કરવાની સુવિધાનો લાભ લઈ શકે છે.

જોકે, આ રાહત ફક્‍ત NRI માટે છે. સ્‍થાનિક રોકાણકારો અને વિદેશી પોર્ટફોલિયો રોકાણકારો (FPI) ને તેનો લાભ મળતો નથી.

વિદેશી રોકાણમાં મંદી માટે અનેક કારણો જણાવવામાં આવી રહ્યા છે. આમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્‍ટેલિજન્‍સ (AI) સંબંધિત કંપનીઓમાં રોકાણની તકોનો અભાવ, બજારમાં ઘટાડા દરમિયાન પણ ઘણા શેરોના ઊંચા ભાવ અને વિકસિત દેશોમાં વધતા વ્‍યાજ દરનો સમાવેશ થાય છે.

આવા વાતાવરણમાં, ભારતની વર્તમાન કર વ્‍યવસ્‍થાને વિદેશી રોકાણ આકર્ષવામાં અવરોધ તરીકે પણ જોવામાં આવી રહી છે.

આ વર્ષની ૫ જૂનના રોજ, સરકારે સરકારી બોન્‍ડમાં વિદેશી રોકાણો પર વિથહોલ્‍ડિંગ ટેક્‍સ અને લાંબા ગાળાના અને ટૂંકા ગાળાના મૂડી લાભ કર નાબૂદ કર્યો. આનો હેતુ વિદેશી રોકાણને પ્રોત્‍સાહન આપવાનો હતો.

આ ફેરફાર પહેલા, વિદેશી રોકાણકારોએ લાંબા ગાળાના લાભ પર ૧૨.૫%, ટૂંકા ગાળાના લાભ પર ૩૦% અને સરકારી બોન્‍ડમાંથી વ્‍યાજની આવક પર આશરે ૨૦% વિથહોલ્‍ડિંગ ટેક્‍સ ચૂકવવો પડતો હતો.

સ્‍ટેટ બેંક ઓફ ઇન્‍ડિયા (SBI) ના ૧૨ ઓક્‍ટોબરના રોજના ઇકોરેપ રિપોર્ટમાં શેરબજારમાં રોકાણ વધારવા માટે સરકારને કેટલાક સૂચનો આપવામાં આવ્‍યા હતા. રિપોર્ટમાં જણાવાયું હતું કે શેર માટે હોલ્‍ડિંગ સમયગાળો બે થી ત્રણ વર્ષ સુધી લંબાવી શકાય છે અને ઇક્‍વિટી પર લાંબા ગાળાના મૂડી લાભ કર નાબૂદ કરવા પર ગંભીરતાથી વિચાર કરવો જોઈએ.

આ મહિનાની શરૂઆતમાં, નાણામંત્રી નિર્મલા સીતારમણે પણ LTCG ટેક્‍સ પર ચાલી રહેલી ચર્ચાને સ્‍વસ્‍થ ગણાવી હતી. તેમણે કહ્યું હતું કે તેઓ આ વિષય પર લોકોના મંતવ્‍યો સાંભળવા આતુર છે.

બ્‍લૂમબર્ગ ન્‍યૂ ઇકોનોમી ઇવેન્‍ટમાં, નાણામંત્રીએ જણાવ્‍યું હતું કે સ્‍થાનિક અને વિદેશી રોકાણકારો બંને લાંબા ગાળાના મૂડી લાભ કર અને સિક્‍યોરિટીઝ ટ્રાન્‍ઝેક્‍શન ટેક્‍સ (STT) પર પ્રશ્ન ઉઠાવે છે અને તેમના મંતવ્‍યો વ્‍યક્‍ત કરે છે. તેમના મતે, વિવિધ પ્રકારની સંપત્તિઓના કરવેરા અને કરવેરાનો મુદ્દો બજારમાં ચર્ચાનો મુખ્‍ય વિષય રહ્યો છે.

SBI ગ્રુપના મુખ્‍ય આર્થિક સલાહકાર સૌમ્‍ય કાંતિ ઘોષે તેમના અહેવાલમાં જણાવ્‍યું હતું કે ભારતમાંથી વિદેશી રોકાણનો વારંવાર પ્રવાહ એ ધ્‍યાનમાં લેવાની જરૂર દર્શાવે છે કે ભવિષ્‍યમાં વૈશ્વિક રોકાણ આકર્ષવા માટે દેશ કેટલી મજબૂત રીતે પોતાને તૈયાર કરી રહ્યો છે.

અહેવાલ મુજબ, આર્ટિફિશિયલ ઇન્‍ટેલિજન્‍સ (AI) હવે કંપનીઓની ઉત્‍પાદકતા, નફા અને તકનીકી ક્ષમતાઓ અંગે રોકાણકારોની અપેક્ષાઓ પર અસર કરી રહ્યું છે. તેથી, રોકાણ આકર્ષવા માટે સરકારી નીતિઓમાં સ્‍પષ્ટતા અને સ્‍થિરતા જરૂરી છે.

AI માં રોકાણ માટે માત્ર કમ્‍પ્‍યુટિગ પાવર જ નહીં પરંતુ વિશ્વસનીય વીજ પુરવઠો, કુશળ કર્મચારીઓ અને નિયમનકારી સ્‍થિરતાની પણ જરૂર પડશે. AI -સંબંધિત રોકાણોને આકર્ષવા માટે સ્‍પર્ધા વિશ્વભરમાં વધી રહી છે. તેથી, ભારત માટે સ્‍પષ્ટ અને વિશ્વસનીય નીતિઓ ઘડવી જરૂરી રહેશે.(૩૮