કેનબેરા : ભારતના વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી આગામી ૮ થી ૧૦ જુલાઈ દરમિયાન ઓસ્ટ્રેલિયાની હાઈ-પ્રોફાઈલ સત્તાવાર મુલાકાતે જઈ રહ્યા છે. ઇન્ડો-પેસિફિક ક્ષેત્રમાં બદલાતા સૈન્ય અને આર્થિક સમીકરણો વચ્ચે આ મુલાકાત ભારત-ઓસ્ટ્રેલિયા સંબંધોમાં એક નવો ઈતિહાસ લખશે તેવી પ્રબળ સંભાવના છે. આ મુલાકાતના કેન્દ્રબિંદુમાં કોઈ પરંપરાગત વેપાર નહીં, પરંતુ આધુનિક યુગના સૌથી કિંમતી ગણાતા 'મહત્વપૂર્ણ ખનિજો' (Critical Minerals) અને તેની વ્યૂહાત્મક સપ્લાય ચેઇનને સુરક્ષિત કરવાનો ભારતનો માસ્ટરપ્લાન છે.

શું છે આ 'ક્રિટિકલ મિનરલ્સ' અને શા માટે મચ્યો છે આખી દુનિયામાં હોબાળો?

આજના ડિજિટલ અને ગ્રીન એનર્જી યુગમાં ઇલેક્ટ્રિક વાહનો (EV) ની બેટરી, સેમિકન્ડક્ટર ચિપ્સ, સોલર પેનલ્સ, સંરક્ષણ ક્ષેત્રની મિસાઇલો અને હાઇ-ટેક ગેજેટ્સ બનાવવા માટે લિથિયમ, કોબાલ્ટ, નિકલ, નેચરલ ગ્રેફાઇટ અને કોપર જેવા ખનિજો અનિવાર્ય છે. વૈજ્ઞાનિક રીતે આ કોઈ દુર્લભ ધાતુઓ નથી, પરંતુ તેને જમીનમાંથી કાઢવા અને શુદ્ધ (પ્રોસેસ) કરવાની અત્યંત જટિલ અને ખર્ચાળ ટેક્નોલોજી હાલમાં માત્ર ચીન પાસે છે. ચીન આ સંસાધનોનો ઉપયોગ અન્ય દેશો પર દબાણ લાવવા માટે 'રાજકીય હથિયાર' તરીકે કરે છે. આથી, ભારત સહિત વિશ્વના શક્તિશાળી દેશો હવે ચીન પરની નિર્ભરતા તોડવા માટે મરણિયા બન્યા છે.

ભારતની મજબૂરી અને ઓસ્ટ્રેલિયા કેમ છે સર્વશ્રેષ્ઠ વિકલ્પ?

ભારત અત્યારે સેમિકન્ડક્ટર ઉત્પાદન, ઈ-વ્હીકલ અને રિન્યુએબલ એનર્જીના ક્ષેત્રમાં ગ્લોબલ હબ બનવા જઈ રહ્યું છે, પરંતુ ભારત પાસે આ માટે જરૂરી કાચો માલ ખૂબ જ મર્યાદિત છે. હાલમાં ભારત પોતાની લિથિયમ, કોબાલ્ટ અને નિકલની જરૂરિયાતો માટે ૧૦૦% આયાત પર નિર્ભર છે, જ્યારે કોપરની ૯૦% આયાત કરવી પડે છે. ભારતના વધતા જતા આયાત બિલ (જે તાજેતરમાં $૩.૦૩ બિલિયનથી વધીને $૮.૦૧ બિલિયન થઈ ગયું છે) ને કાબૂમાં લેવા માટે ભારતે ₹૩૪,૩૦૦ કરોડ ($૪.૧ બિલિયન) નું 'રાષ્ટ્રીય મહત્વપૂર્ણ ખનિજો મિશન' (NCMM) શરૂ કર્યું છે.

આ સ્થિતિમાં ઓસ્ટ્રેલિયા ભારત માટે સંકટમોચન સાબિત થઈ શકે તેમ છે. ભારતની સત્તાવાર યાદીના ૪૯ મહત્વના ખનિજોમાંથી ૨૧ નો પ્રચંડ ભંડાર એકલું ઓસ્ટ્રેલિયા ધરાવે છે. ઓસ્ટ્રેલિયા વિશ્વમાં હાર્ડ-રોક લિથિયમનો સૌથી મોટો ઉત્પાદક છે અને પૃથ્વી પરના કુલ યુરેનિયમના ભંડારનો ત્રીજો હિસ્સો ત્યાં આવેલો છે. પીએમ મોદીની મુલાકાત દરમિયાન ભારતની સરકારી કંપની 'ખનિજ બિદેશ ઇન્ડિયા લિમિટેડ' (KABIL) ઓસ્ટ્રેલિયાની ખાણોમાં સીધી ઇક્વિટી ભાગીદારી અથવા લાંબા ગાળાના ખરીદી કરારો (Off-take agreements) કરી શકે છે.

લિથિયમ ઉપરાંત યુરેનિયમ પર પણ રહેશે નજર

ભારતમાં ૨૦૩૦ સુધીમાં ઇલેક્ટ્રિક ટુ-વ્હીલર અને થ્રી-વ્હીલરના વિસ્ફોટક વિકાસને કારણે લિથિયમ-આયન બેટરીની માંગ વર્તમાન ૧૦.૮ GWh થી વધીને સીધી ૧૬૦.૩ GWh થવાનો અંદાજ છે. આ ઉપરાંત, ભારતમાં ઝડપથી વધી રહેલા AI ડેટા સેન્ટરો અને ભારે ઉદ્યોગો માટે ચોવીસ કલાક વીજળી પૂરી પાડવા પરમાણુ ઉર્જા (Nuclear Energy) અનિવાર્ય છે. આ માટે ઓસ્ટ્રેલિયાના અગાઉના નાગરિક પરમાણુ કરારને ઓપરેશનલ લેવલ પર લાવીને ભારતના પરમાણુ રિએક્ટરો માટે યુરેનિયમનો અવિરત સપ્લાય શરૂ કરવા પર બંને દેશોના વડાઓ ગંભીર ચર્ચા કરશે.

'ક્વાડ' અને મુક્ત વ્યાપાર કરાર (ECTA) નું પીઠબળ

ભારત અને ઓસ્ટ્રેલિયા વચ્ચે ૨૦૨૨ માં થયેલા આર્થિક સહકાર અને વેપાર કરાર (ECTA) ના કારણે નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૬ માં ભારતની વેપાર ખાધ ઘટીને $૬.૫ બિલિયન થઈ છે અને કુલ દ્વિપક્ષીય વેપાર $૫૪.૪ બિલિયનને પાર પહોંચી ગયો છે. આ મજબૂત સંબંધોને હવે 'ક્વાડ' (Quad - ભારત, ઓસ્ટ્રેલિયા, જાપાન, અમેરિકા) નું પણ પીઠબળ મળ્યું છે. ૨૬ મેના રોજ સ્થપાયેલા 'ક્વાડ ક્રિટિકલ મિનરલ્સ ઇનિશિયેટિવ ફ્રેમવર્ક' હેઠળ આ ચારેય દેશો મળીને માઇનિંગ અને રિસાયક્લિંગ પ્રોજેક્ટ્સ માટે $૨૦ બિલિયન (આશરે ₹૧.૬૬ લાખ કરોડ) નું સરકારી અને ખાનગી રોકાણ એકત્ર કરવા જઈ રહ્યા છે, જે ચીનના એકહથ્થુ સપ્લાય ચેઇન સામ્રાજ્યને સીધી ટક્કર આપશે.