રાજકોટ, : યુરોપના દેશો હાલમાં ગરમીના અસહ્ય મોજાં (Heatwaves) હેઠળ શેકાઈ રહ્યા છે. ફ્રાન્સ, જર્મની અને હંગેરી જેવા દેશોમાં પારો ૪૦ ડિગ્રી સેલ્સિયસને પાર કરી જતાં જનજીવન અસ્તવ્યસ્ત થઈ ગયું છે. આ ભયાનક ગરમી પાછળ 'ઓમેગા બ્લોક' (Omega Block) નામની એક જટિલ વાતાવરણીય ઘટના જવાબદાર છે. ત્યારે સવાલ એ થાય છે કે શું આટલા દૂરના ખંડમાં બનતી ઘટના ભારતીય ચોમાસા કે વરસાદની પેટર્નને પ્રભાવિત કરી શકે છે? હવામાનશાસ્ત્રીઓના મતે, વાતાવરણ કોઈ ખંડીય સીમાઓમાં બંધાયેલું નથી, પરંતુ તેની અસરો અત્યંત જટિલ હોય છે.
શું છે આ 'ઓમેગા બ્લોક' અને તે કેવી રીતે કામ કરે છે?
'ઓમેગા બ્લોક' એ વાતાવરણની એક એવી સ્થિતિ છે જેમાં ઉચ્ચ દબાણનો એક મજબૂત વિસ્તાર નીચા દબાણના બે ક્ષેત્રો વચ્ચે ફસાઈ જાય છે, જે ગ્રીક અક્ષર ઓમેગા (Ω) જેવો દેખાય છે. યુકેની યુનિવર્સિટી ઓફ રીડિંગના વૈજ્ઞાનિક ડૉ. અક્ષય દેવરસ સમજાવે છે કે, "આ બ્લોકિંગ પેટર્ન ખૂબ જ ધીમી ગતિએ આગળ વધે છે, જેના કારણે એક જ વિસ્તારમાં દિવસો કે અઠવાડિયા સુધી ગરમ અને સૂકી હવા ટકી રહે છે. તે વાદળોને બનતા અટકાવે છે અને વરસાદને સંપૂર્ણપણે દબાવી દે છે, પરિણામે ગરમીનો પારો સતત ઉપર જ ચડતો રહે છે."
જેટ સ્ટ્રીમ અને રોસબી વેવ્સનું ગણિત
ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ટ્રોપિકલ મીટીરોલોજીના વૈજ્ઞાનિક ડૉ. રાજીબ ચટ્ટોપાધ્યાય કહે છે કે, આ તમામ ઘટનાઓ 'રોસબી વેવ્સ' (Rossby Waves) સાથે જોડાયેલી છે. આ વિશાળ વાતાવરણીય તરંગો જેટ સ્ટ્રીમમાં વળાંકો બનાવે છે, જે એક પ્રદેશમાં ગરમી તો બીજા પ્રદેશમાં ઠંડી લાવી શકે છે. જ્યારે આ રોસબી વેવ્સ ઉત્તરી ગોળાર્ધમાં મુસાફરી કરે છે, ત્યારે તેઓ હજારો કિલોમીટર દૂર રહેલી હવામાન પ્રણાલીઓને 'ટેલિકોનેક્શન' દ્વારા પ્રભાવિત કરી શકે છે.
શું ભારત પર તેની અસર થશે? હાલમાં વૈજ્ઞાનિકોનું કહેવું છે કે યુરોપમાં બની રહેલો આ ઓમેગા બ્લોક સીધી રીતે ભારત પર નોંધપાત્ર અસર કરશે તેવા કોઈ નક્કર પુરાવા નથી. જોકે, ભૂતકાળમાં જૂન મહિના દરમિયાન ચોમાસાની ગતિવિધિ અટકી ગઈ હતી ત્યારે મધ્ય-અક્ષાંશો પર આવેલા આવા જ ઓમેગા બ્લોકે પવનની દિશા બદલી નાખી હતી, જેના કારણે ભારતમાં આવતા ભેજયુક્ત પવનોમાં વિક્ષેપ પડ્યો હતો. એટલે કે, આ અસર સીધી નહીં પણ પરોક્ષ હોઈ શકે છે.
આબોહવા પરિવર્તન: શું કુદરતનું સંતુલન બગડી રહ્યું છે?
નિષ્ણાતો ચેતવણી આપે છે કે આબોહવા પરિવર્તનના કારણે હવે ગરમીના મોજાં વધુ તીવ્ર અને વારંવાર આવી રહ્યા છે. જોકે, ચોમાસા પર અલ-નિનો (El Nino) અને હિંદ મહાસાગર ડાયપોલ (IOD) જેવી મોટી આબોહવા ઘટનાઓનો પ્રભાવ ઘણો વધારે અને લાંબા ગાળાનો હોય છે. યુરોપિયન હીટવેવ એ કોયડાનો માત્ર એક નાનો ટુકડો હોઈ શકે છે.
નિષ્કર્ષમાં કહી શકાય કે, વાતાવરણીય ટેલિકોનેક્શન ભૌતિક રીતે શક્ય છે અને તે ભૂતકાળમાં ભારતીય હવામાનને અસર કરી ચૂક્યા છે, પરંતુ હાલના તબક્કે યુરોપની આ ગરમી ભારત માટે કોઈ મોટી આફત લાવશે તેવું માનવાને કોઈ કારણ નથી. છતાં, હવામાનશાસ્ત્રીઓ આ બ્લોકિંગ પેટર્ન પર સતત નજર રાખી રહ્યા છે, કારણ કે પ્રકૃતિના આ જટિલ રમતને સમજવી હવે પહેલા કરતાં વધુ પડકારજનક બની ગઈ છે.