ભારતમાં વર્ષોથી ચાલી આવતી ફીમેલ જેનિટલ મ્યુટિલેશન (FGM) એટલે કે મહિલા ખતનાની કુપ્રથા પર સુપ્રીમ કોર્ટે લાલ આંખ કરી છે. અદાલતે એક સીમાચિહ્નરૂપ ટિપ્પણી કરતા જણાવ્યું છે કે, બંધારણના અનુચ્છેદ-25 હેઠળ મળતી ધાર્મિક સ્વતંત્રતા અસીમિત નથી. જો કોઈ પરંપરા બાળકીઓના સ્વાસ્થ્ય અને તેમના મૂળભૂત અધિકારો સાથે રમત કરતી હોય, તો તેને ધર્મની આડમાં ચાલુ રાખી શકાય નહીં.

રસપ્રદ વાત એ છે કે, વિશ્વના અનેક પ્રભાવશાળી મુસ્લિમ બહુલ દેશોએ વૈજ્ઞાનિક તથ્યો અને માનવાધિકારને પ્રાધાન્ય આપી આ પ્રથા પર કડક પ્રતિબંધ મૂક્યો છે. ઇજિપ્તે 2008માં જ ખતના પર રોક લગાવી હતી અને 2016માં તેને ગંભીર ગુનો જાહેર કર્યો હતો. તેવી જ રીતે, સુદાન જેવા રૂઢિચુસ્ત દેશે પણ 2020માં કાયદો બદલીને તેને ગેરકાનૂની જાહેર કર્યો છે. ઈન્ડોનેશિયા જે વિશ્વની સૌથી મોટી મુસ્લિમ વસ્તી ધરાવતો દેશ છે, તેણે પણ 2024માં આના પર કડક પાબંધી લાદી દીધી છે. સેનેગલ અને ગેમ્બિયા જેવા આફ્રિકન દેશોમાં પણ હવે આ ગુના માટે કડક સજાની જોગવાઈ છે.

ભારતમાં આ મુદ્દો મુખ્યત્વે દાઉદી બોહરા સમુદાય સાથે જોડાયેલો છે. અહીં આ પ્રથાને અટકાવવામાં સૌથી મોટો અવરોધ ધાર્મિક સ્વતંત્રતાના અધિકારનો તર્ક છે. સમુદાયનો એક પ્રભાવશાળી વર્ગ તેને 'ખફ્ઝ' કહે છે અને તેને અનિવાર્ય ધાર્મિક પ્રથા માને છે. જોકે, માનવાધિકાર કાર્યકરો અને આ જ સમુદાયની અનેક પ્રગતિશીલ મહિલાઓ તેને શારીરિક શોષણ અને બાળ અધિકારોનું ઉલ્લંઘન ગણાવે છે.

વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO પણ આ પ્રથાને મહિલાઓના શારીરિક અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય માટે જોખમી ગણાવી ચૂકી છે. હવે જ્યારે સાઉદી અરેબિયા અને કતાર જેવા દેશો પણ આ પ્રથાને પ્રોત્સાહન આપતા નથી, ત્યારે ભારતમાં આસ્થા અને અધિકારો વચ્ચેની આ કાનૂની લડાઈ કઈ દિશામાં જશે, તેના પર સૌની મીટ મંડાયેલી છે.