એમ્સ્ટરડેમ : માતૃત્વ એ માત્ર એક ભાવનાત્મક અનુભવ નથી, પરંતુ તે સ્ત્રીના મગજમાં થતી એક ગહન જૈવિક અને માળખાકીય પ્રક્રિયા પણ છે. તાજેતરમાં 'નેચર કોમ્યુનિકેશન્સ' જર્નલમાં પ્રકાશિત થયેલા એક અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે ગર્ભાવસ્થા સ્ત્રીના મગજને કાયમી ધોરણે બદલી નાખે છે અને દરેક બાળકના જન્મ સાથે આ પરિવર્તન ફરીથી થાય છે. એમ્સ્ટરડેમ યુનિવર્સિટી મેડિકલ સેન્ટરના વૈજ્ઞાનિકોએ ૧૧૦ મહિલાઓ પર લાંબા ગાળાના મગજ સ્કેન દ્વારા આ રસપ્રદ તારણો મેળવ્યા છે.

પહેલી અને બીજી ગર્ભાવસ્થામાં અલગ-અલગ ફેરફારો

સંશોધકોના મતે, ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન મગજમાં થતા ફેરફારો દરેક વખતે એકસરખા નથી હોતા. પ્રથમ ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન, મગજનું 'ડિફોલ્ટ મોડ નેટવર્ક' (DMN) સૌથી વધુ પ્રભાવિત થાય છે. મગજનો આ ભાગ સામાજિક સંબંધોને સમજવા અને પોતાના વિશે વિચારવા (Self-reflection) માટે અત્યંત મહત્વનો છે. બીજી તરફ, બીજી ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન મગજમાં થતા ફેરફારો કંઈક અલગ હોય છે. આ સમયે મગજનું તે નેટવર્ક વધુ સક્રિય થાય છે જે 'ધ્યાન' અને 'સંવેદનાત્મક ઉત્તેજના' (Sensory stimulation) માટે જવાબદાર છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે બહુવિધ બાળકોની સંભાળ રાખતી વખતે સ્ત્રીને વધુ સજાગ રહેવાની જરૂર હોય છે, તેથી મગજ કુદરતી રીતે જ પોતાની જાતને આ નવી જવાબદારીઓ માટે અનુકૂળ બનાવી લે છે.

માતૃત્વ અને ડિપ્રેશન વચ્ચેનું જોડાણ

આ અભ્યાસનું સૌથી નોંધપાત્ર પાસું માતૃત્વ અને ડિપ્રેશન (પેરીપાર્ટમ ડિપ્રેશન) વચ્ચેનું જોડાણ છે. સંશોધકોએ નોંધ્યું છે કે ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન સ્ત્રીના મગજના કોર્ટેક્સમાં થતા ફેરફારો અને ડિપ્રેશનના લક્ષણો વચ્ચે સીધો સંબંધ છે. પહેલી ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન માતા અને બાળક વચ્ચેના બંધન અને મગજના બદલાવ વચ્ચેનું જોડાણ ખૂબ જ સ્પષ્ટ જોવા મળ્યું હતું. આ શોધ આવનારા સમયમાં પોસ્ટપાર્ટમ ડિપ્રેશનની વહેલી તપાસ અને સારવાર માટે ખૂબ જ અસરકારક સાબિત થઈ શકે છે.

માતૃત્વની વૈજ્ઞાનિક સમજ

સંશોધક મિલોઉ સ્ટ્રેથોફે સમજાવ્યું કે, "આ ફેરફારો સ્ત્રીના મગજને એક 'સુપર-મલ્ટીટાસ્કર' તરીકે તૈયાર કરે છે. આપણે અત્યાર સુધી ફક્ત બાળકના વિકાસ વિશે વિચારતા હતા, પરંતુ હવે વૈજ્ઞાનિકો એ સમજી રહ્યા છે કે માતૃત્વ માતાના પોતાના મગજ પર કેટલી ઘેરી છાપ છોડે છે." આ પરિણામો માત્ર વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિએ જ નહીં, પરંતુ સામાજિક અને માનસિક સ્વાસ્થ્યની દૃષ્ટિએ પણ ક્રાંતિકારી છે. તે માતાઓને વધુ સારી રીતે સમજવામાં અને તેમને જરૂરી માનસિક સહાય પૂરી પાડવામાં મદદરૂપ થશે.