નવી દિલ્હી : ભારત આજે રિન્યુએબલ એનર્જીના ક્ષેત્રમાં વિશ્વના અગ્રણી દેશોમાં સામેલ છે. મે ૨૦૨૬ સુધીમાં દેશની કુલ વીજ ક્ષમતામાં સૌર ઊર્જાનો હિસ્સો ૨૯% સુધી પહોંચી ગયો છે, જે એક સમયે માત્ર ૨% હતો. જોકે, આ સફળતાની પાછળ એક મોટો આર્થિક અને તકનીકી વિરોધાભાસ છુપાયેલો છે. દેશ હવે એટલી વધુ સૌર વીજળી ઉત્પન્ન કરી રહ્યો છે કે તેને ગ્રીડમાં સંગ્રહિત કરવા માટે પૂરતી બેટરીઓ ન હોવાથી દરરોજ લાખો યુનિટ વીજળી ફેંકી દેવાની (વેડફવાની) ફરજ પડી રહી છે. ૬ જુલાઈના રોજ ભારતે વીજળીની માંગનો અડધો ભાગ સ્વચ્છ ઉર્જા સ્ત્રોતોમાંથી પૂરો કરીને રેકોર્ડ તો બનાવ્યો છે, પરંતુ આ સફળતાએ ગ્રીડની નબળાઈઓ પણ ઉજાગર કરી દીધી છે.

'ડક કર્વ' એટલે શું અને તે કેવી રીતે મુસીબત બની?

EAC-PM ના અહેવાલ મુજબ, ભારતનો પાવર ગ્રીડ હાલમાં 'ડક કર્વ' નામની સમસ્યાનો સામનો કરી રહ્યો છે. દિવસ દરમિયાન જ્યારે સૂર્યપ્રકાશ પૂરતો હોય ત્યારે સૌર પેનલ્સ એટલી બધી વીજળી બનાવે છે કે ગ્રીડ તેને શોષી શકતું નથી. ભારતના વીજળી નિયમો મુજબ સૌર ઊર્જાને 'ફર્સ્ટ-રન' (સૌથી પહેલા ગ્રીડમાં મોકલવી) દરજ્જો મળેલો છે, પરિણામે પરંપરાગત કોલસા અને ગેસ પ્લાન્ટ્સને ઉત્પાદન ઘટાડવાની ફરજ પડે છે. પરંતુ જેવા સૂર્યાસ્ત થાય છે, સૌર ઉત્પાદન શૂન્ય થઈ જાય છે અને ઘરગથ્થુ માંગ ટોચ પર પહોંચે છે. આ સમયે કોલસાના પ્લાન્ટ્સને ફરીથી અસાધારણ ઝડપે વીજળી ઉત્પન્ન કરવા માટે દોડાવવા પડે છે, જેનાથી ઓપરેશનલ ખર્ચ વધે છે અને મશીનરી પર ઘસારો વધે છે.

વેડફાઈ રહેલી વીજળીનો આંકડો ચોંકાવનારો

મે ૨૦૨૬ના માત્ર એક મહિનાના આંકડા જોઈએ તો, ભારતે લગભગ ૭૪૭ GWh જેટલી સૌર વીજળી ગુમાવી છે. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, દરરોજ એટલી વીજળી વેડફાઈ રહી છે જે રાષ્ટ્રીય રાજધાની દિલ્હીની કુલ માંગના એક ચતુર્થાંશ ભાગને પૂરી કરવા માટે પૂરતી છે. આ વીજળી કોઈ ટેકનિકલ ખામીને કારણે નથી વેડફાઈ રહી, પરંતુ તે સંગ્રહ કરવા માટે આપણી પાસે પૂરતી ક્ષમતા નથી. એક તરફ દેશના અમુક ભાગોમાં સાંજ અને રાત્રિના સમયે ૫ GW થી વધુ વીજળીની અછત રહે છે, જ્યારે બીજી તરફ બપોરના સમયે આપણી પાસે વધારાની વીજળી હોવા છતાં તેનો સંગ્રહ કરી શકાતો નથી.

સંગ્રહ ક્ષમતા: ખૂટતી કડી (Missing Link)

ભારતના ઉર્જા પરિવર્તનમાં હવે બેટરી સ્ટોરેજ સૌથી મોટો અવરોધ છે. ૨૦૨૬-૨૭ માટે બેટરી ક્ષમતાનું જે લક્ષ્ય છે, તેના સામે હાલમાં ઉપલબ્ધ ક્ષમતા ઘણી ઓછી છે. જોકે, રાજસ્થાન જેવા રાજ્યોમાં હવે ૬,૦૦૦ મેગાવોટ બેટરી સિસ્ટમ સ્થાપિત કરવાના પ્રયાસો શરૂ થયા છે. કેલિફોર્નિયાનું ઉદાહરણ આપતા નિષ્ણાતો કહે છે કે, જો આપણે દિવસની વધારાની સૌર ઊર્જાને બેટરીમાં ભરીને સાંજના સમયે ઉપયોગમાં લઈ શકીએ, તો જ ભારતની સૌર ક્રાંતિ સાચા અર્થમાં સફળ ગણાશે.

સરકારની નવી નીતિઓ અને ભાવિ પગલાં

આ સમસ્યાને પહોંચી વળવા સરકાર 'ડ્રાફ્ટ વીજળી સુધારા બિલ ૨૦૨૫' અને 'ગ્રાહકોના અધિકારો સુધારા નિયમો ૨૦૨૬' જેવી નીતિઓ પર કામ કરી રહી છે. આનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય સમય-આધારિત ટેરિફ (Time-of-day Tariff) લાગુ કરવાનો છે, જેથી ગ્રાહકો અને પ્લાન્ટ્સને સસ્તી દિવસની વીજળી સંગ્રહ કરવા અને રાત્રિના સમયે વાપરવા માટે પ્રોત્સાહિત કરી શકાય. ભારતની સૌર યાત્રા હવે માત્ર ગીગાવોટ વધારવા પૂરતી સીમિત નથી, પરંતુ બપોરના સૂર્યપ્રકાશને અંધારા પછી પણ લોકોના ઘરોમાં પહોંચાડવા પર નિર્ભર છે. જ્યાં સુધી આ સમસ્યા હલ નહીં થાય, ત્યાં સુધી ભારતની સૌર ક્રાંતિ અધૂરી માનવામાં આવશે.