ગુજરાતમાં સંસ્કૃત શિક્ષણનું માળખું
ગુજરાતમાં સંસ્કળતના અધ્યયન અને અધ્યાપનની સમળદ્ધ તથા ગૌરવશાળી પરંપરા છે. આજે પડકાર પરંપરાનું સંરક્ષણ કરવાનો તો છે જ, પરંતુ પરંપરાગત વિદ્વત્તાને આધુનિક શૈક્ષણિક તકો સાથે સાંકળીને સંસ્કળત શિક્ષણનું સક્રિય, સુલભ, સુદ્ઢ અને સમકાલીન માળખું ઊભું કરવાનો પણ છે. આ દિશામાં શ્રી બળહદ્ ગુજરાત સંસ્કળત પરિષદે મહત્ત્વપૂર્ણ યોગદાન આપ્યું છે. સંસ્કળતના પરંપરાગત શિક્ષણને પ્રોત્સાહન આપવા, સંસ્કળત પાઠશાળાઓના વિદ્યાર્થીઓને સહાયરૂપ થવા અને શાળાના વિદ્યાર્થીઓમાં સંસ્કળતના અભ્યાસ પ્રત્યે રસ જગાડવાના ઉદ્દેશથી વર્ષ ૧૯૪૬માં આ સંસ્થાની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. પરિષદનો ઇતિહાસ દર્શાવે છે કે સ્વૈચ્છિક સંસ્થાઓ કેવી રીતે શૈક્ષણિક આંદોલનના વિકાસમાં મૂલ્યવાન યોગદાન આપી શકે છે.
પરિષદે સંસ્કળતની ક્રમબદ્ધ પરીક્ષાઓની વ્યવસ્થા વિકસાવી, જેના પરિણામે વિદ્યાર્થીઓને નિયમિત શિક્ષણની સાથે સંસ્કળતનો સુવ્યવસ્થિત અભ્યાસ કરવાની તક મળી. પરિષદનું પરીક્ષા-માળખું શાળાઓ, કોલેજો, પાઠશાળાઓ અને અન્ય શૈક્ષણિક સંસ્થાઓને સાંકળતું હતું. આ રીતે પરંપરાગત સંસ્કળત શિક્ષણ અને આધુનિક શિક્ષણપ્રણાલી વચ્ચે સેતુ રચવામાં મદદ મળી. પરિષદે વ્યાખ્યાનો, પરિસંવાદો, વક્તળત્વ અને નિબંધ સ્પર્ધાઓ, વૈદિક તથા ભગવદ્ ગીતાના પઠન, સંસ્કળત નાટકો, વાર્તાકથન, શ્ર્લોકગાન અને અન્ય પ્રવળત્તિઓનું પણ આયોજન કર્યું હતું. આની પાછળ સમજ સ્પષ્ટ હતી કે સંસ્કળત માત્ર પાઠ્યપુસ્તકો કે પરીક્ષાઓ પૂરતી મર્યાદિત ભાષા ન બનવી જોઈએ; તેનો અનુભવ અભિવ્યક્તિ, સાહિત્ય, દર્શન અને સાંસ્કળતિક સર્જનાત્મકતાની જીવંત ભાષા તરીકે થવો જોઈએ. પરિષદનું ઐતિહાસિક મહત્ત્વ ગુજરાત સરકારનો ૧૯ ઑક્ટોબર, ૧૯૮૫નો એક ઠરાવ છે, જેમાં પરિષદ્દની કેટલીક નિર્ધારિત લાયકાતોને આધુનિક શિક્ષણની ચોક્કસ લાયકાતોની સમકક્ષ માન્યતા આપવામાં આવી હતી. તેમાં પ્રથમાને એસ.એસ.સી., મધ્યમાને એચ.એસ.સી., શાષાીને સ્નાતક, આચાર્યને અનુસ્નાતક અને શિક્ષાશાષાીને બી.એડ.ની સમકક્ષ ગણવાનો સમાવેશ થતો હતો. જો કે, અમુક કારણોસર આ સમકક્ષતાઓની માન્યતા પરત લેવાઇ હતી તે અલગ બાબત છે.
ટૂંકમાં, સરકાર તરફથી યોગ્ય પીઠબળ અને પ્રોત્સાહન મળે તો રાજ્યમાં સંસ્કળત શિક્ષણને મજબૂત બનાવવામાં ચમત્કારિક પરિણામો લાવી શકાય. હાલમાં, પરિષદ્દની મુખ્ય જરૂરિયાત એ છે કે ગુજરાત સરકાર રાજ્યની શાળાઓને પરિષદ્ દ્વારા સંચાલિત પરીક્ષાઓમાં વધુ ને વધુ વિદ્યાર્થીઓને બેસવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવા નિર્દેશ આપે. પરિષદ્દની સ્થાપના થઈ ત્યારથી ગુજરાતમાં સંસ્કળત શિક્ષણ નોંધપાત્ર રીતે વિકસ્યું છે.
આજે રાજ્યમાં ગુજરાત રાજ્ય સંસ્કળત બોર્ડ, શ્રી સોમનાથ સંસ્કળત યુનિવર્સિટી, વિવિધ યુનિવર્સિટીઓમાં સંસ્કળત વિભાગો, પરંપરાગત પાઠશાળાઓ અને ગુરુકુળો તથા શિક્ષણ અને સંશોધન સાથે સંકળાયેલી અન્ય સંસ્થાઓ કાર્યરત છે. રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ (એનઈપી), ૨૦૨૦ પણ સંસ્કળત સહિત ભારતીય ભાષાઓને મજબૂત બનાવવા માટે મહત્ત્વપૂર્ણ નીતિગત માળખું પૂરું પાડે છે.
આ તમામ વિકાસક્રમો શાળાના વિદ્યાર્થીઓ, શિક્ષકો અને સંસ્કળતમાં રસ ધરાવતા અન્ય અભ્યાસુઓ માટે સંસ્કળત શિક્ષણને વધુ સુલભ બનાવવાની તક પૂરી પાડે છે. એક સમયે ગુજરાતના સંસ્કળત શિક્ષણમાં મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવનાર બળહદ્ ગુજરાત સંસ્કળત પરિષદ્દને પુનર્જીવિત કરવાની અને રાજ્યના વર્તમાન શૈક્ષણિક માળખા સાથે વધુ નિકટતાથી સાંકળવાની જરૂર છે. પરિષદ્ હજુ પણ પોતાની રીતે વિદ્યાર્થીઓમાં આ ભારતીય શાષાીય જ્ઞાનના ભંડારસમી સંસ્કળત ભાષા પ્રત્યે રસ જગાડવાની પ્રવળત્તિઓમાં કાર્યરત છે. બોલચાલની સંસ્કળત, વાર્તાકથન, નાટક, સંગીત, પઠન અને સંસ્કળત ગરબા જેવી પ્રવળત્તિઓ દ્વારા શિક્ષણને વધુ રસપ્રદ, સહભાગી અને જીવંત બનાવી શકાય છે. ડિજિટલ માધ્યમો પણ નવી તકો પૂરી પાડે છે. શૈક્ષણિક સામગ્રી, પ્રકાશનો અને ઐતિહાસિક દસ્તાવેજોનું ડિજિટાઇઝેશન કરવાની સાથે ઑનલાઇન અભ્યાસક્રમો અને પરીક્ષા સુવિધાઓ વિકસાવવામાં આવે તો પરિષદ્દની પહોંચ તેના વર્તમાન નેટવર્કની બહાર પણ વિસ્તરી શકે છે.
રાજ્ય સરકાર અને કેન્દ્રીય શિક્ષણ મંત્રાલય પરિષદ્દને સંસ્કળત શિક્ષણ માટેની યોગ્ય યોજનાઓનો લાભ મેળવવા માટેની તેની પાત્રતા અંગે પણ વિચારણા કરી શકે છે. શ્રી સોમનાથ સંસ્કળત યુનિવર્સિટી અને અન્ય માન્યતા પ્રાપ્ત સંસ્થાઓ સાથે શૈક્ષણિક સહયોગ દ્વારા અભ્યાસક્રમના વિકાસ, શિક્ષક તાલીમ અને મૂલ્યાંકનના ધોરણોને મજબૂત બનાવી શકાય અને સાથે સાથે પરિષદ્દનું સ્વૈચ્છિક સંસ્થાનું સ્વરૂપ પણ જાળવી શકાય છે. મૂળ પ્રશ્ન એ છે કે ગુજરાત પોતાની જ્ઞાનપરંપરાને ભવિષ્યમાં કેટલી અસરકારક રીતે આગળ લઈ જવા માગે છે. બળહદ્ ગુજરાત સંસ્કળત પરિષદ્ રાજ્યના સંસ્કળત બોર્ડ, યુનિવર્સિટીઓ, શાળાઓ અને પરંપરાગત સંસ્થાઓ સાથે મળીને વારસા અને આધુનિક શિક્ષણ વચ્ચે ફરી એક વાર મૂલ્યવાન સેતુ બની શકે છે. ગુજરાત પાસે જરૂરી સંસ્થાઓ છે, સમળદ્ધ બૌદ્ધિક પરંપરા છે અને અનુકૂળ નીતિગત તક પણ છે. હવે જરૂર છે એક સંકલિત પ્રયાસની, જે આ શક્તિઓને સંસ્કળત શિક્ષણના ટકાઉ, સર્વસમાવેશક અને ભવિષ્યલક્ષી માળખામાં પરિવર્તિત કરી શકે. (૩૬.૧૦)
રાજ્યસભા સાંસદ શ્રી પરિમલ નથવાણી બળહદ્ ગુજરાત સંસ્કળત પરિષદ્દના કુલપતિ છે તથા રિલાયન્સ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ લિમિટેડમાં ડાયરેક્ટર, કૉર્પોરેટ અફેર્સ છે
(4:03 PM IST)
છેલ્લા 8 દિવસમાં સૌથી લોકપ્રિય 
