નવી દિલ્હી : સુપ્રીમ કોર્ટે મંગળવારે, ૬ ઓક્ટોબરના રોજ દેશભરની શાળાઓમાં સવારની સભા (પ્રાર્થના) દરમિયાન ભારતીય બંધારણની પ્રસ્તાવનાનું દૈનિક પઠન ફરજિયાત કરવાનો નિર્દેશ આપવાની માંગ કરતી જનહિત અરજી (PIL) ફગાવી દીધી છે. ન્યાયાધીશ વિક્રમ નાથ, સંદીપ મહેતા અને ઓગસ્ટિન જ્યોર્જ મસીહની પીઠે આ અરજી પર વિચારણા કરવાનો સ્પષ્ટ ઇનકાર કરી દીધો હતો. દેશના તમામ વિદ્યાર્થીઓમાં નાની વયથી જ નાગરિક ચેતના અને બંધારણીય મૂલ્યો કેળવાય તે હેતુથી દિલ્હી યુનિવર્સિટીના પ્રાધ્યાપક દ્વારા આ અરજી દાખલ કરવામાં આવી હતી, પરંતુ સર્વોચ્ચ અદાલતે ચુકાદો આપ્યો છે કે વર્તમાન અભ્યાસક્રમ શિક્ષણ માટે પૂરતો છે.

દિલ્હી યુનિવર્સિટીની રાજધાની કોલેજના સહાયક પ્રાધ્યાપક ધીરજ કુમાર દ્વારા દાખલ કરાયેલી આ રીટ અરજીમાં કેન્દ્રીય શિક્ષણ મંત્રાલય અને સેન્ટ્રલ બોર્ડ ઓફ સેકન્ડરી એજ્યુકેશન (CBSE) ને રાષ્ટ્રવ્યાપી નીતિ ઘડવાનો આદેશ આપવા માંગ કરાઈ હતી. અરજીમાં એવી દલીલ રજૂ કરવામાં આવી હતી કે જેમ સવારની પ્રાર્થનામાં રાષ્ટ્રગીત ગવાય છે, તેમ જ પ્રસ્તાવનાનું નિયમિત પઠન કરાવવાથી બાળકોમાં ન્યાય, સ્વતંત્રતા, સમાનતા અને બંધુત્વના મૂલ્યો દ્રઢ બનશે. આ ઉપરાંત, બંધારણની કલમ ૨૧A હેઠળના શિક્ષણના મૂળભૂત અધિકાર અને કલમ ૫૧A(a) હેઠળની પાયાની ફરજોને આગળ ધપાવવા માટે આ પ્રથા જરૂરી હોવાનું જણાવાયું હતું.

અરજીના સમર્થનમાં અરજદારે મહારાષ્ટ્ર, કર્ણાટક અને રાજસ્થાન જેવા રાજ્યોના ઉદાહરણો આપ્યા હતા, જ્યાં રાજ્ય સંચાલિત શાળાઓમાં સવારની સભા દરમિયાન પ્રસ્તાવનાનું પઠન કરાવવાનો નિર્દેશ અગાઉથી જ અમલમાં છે. સાથોસાથ, મે ૨૦૨૫માં બહાર પાડવામાં આવેલા એક સત્તાવાર પરિપત્રનો હવાલો પણ આપવામાં આવ્યો હતો, જેમાં શાળાઓમાં દૈનિક સકારાત્મક સંકલ્પોને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવ્યું હતું. અરજદાર પક્ષે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે પ્રસ્તાવનાનું પઠન એ નાગરિક ચેતનાની સર્વોચ્ચ અભિવ્યક્તિ છે અને તેને સમગ્ર દેશમાં એકસમાન રીતે લાગુ કરવી જોઈએ.

જોકે, સર્વોચ્ચ અદાલતે આ દલીલો સાથે અસહમતી દર્શાવતા અવલોકન કર્યું હતું કે દેશના શૈક્ષણિક માળખામાં પાયાના અભ્યાસક્રમ તરીકે ધોરણ ૬ થી જ વિદ્યાર્થીઓને બંધારણની પ્રસ્તાવના ભણાવવામાં આવે છે. વિદ્યાર્થીઓ પોતાના નિયમિત શિક્ષણના ભાગરૂપે જ આ બંધારણીય સિદ્ધાંતોથી સારી રીતે પરિચિત થઈ જાય છે. તેથી સમગ્ર દેશમાં એકસમાન દૈનિક પઠન ફરજિયાત કરવા માટે અદાલત તરફથી કોઈ અલગ ન્યાયિક આદેશ કે રાષ્ટ્રીય નીતિ બનાવવાની જરૂરિયાત જણાતી નથી.

કોર્ટના આ નિર્ણચે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે શાળાઓમાં બંધારણીય મૂલ્યોનું શિક્ષણ આપવું ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે, પરંતુ તેને દૈનિક પ્રાર્થનાનો ભાગ બનાવવો કે નહીં તે અંગેનો નિર્ણય શૈક્ષણિક સત્તામંડળો અને સંબંધિત સરકારોની કારોબારી વિવેકબુદ્ધિ પર નિર્ભર રહે છે. આ ચુકાદો શૈક્ષણિક નીતિઓમાં ન્યાયિક હસ્તક્ષેપ મર્યાદિત રાખવાના સિદ્ધાંતને પુષ્ટિ આપે છે.

આ નિર્ણય સાથે જ સુપ્રીમ કોર્ટે શાળાઓમાં બંધારણીય સાક્ષરતા ફેલાવવાના મહત્વને સ્વીકાર્યું છે, પરંતુ દેશવ્યાપી ફરજિયાત નીતિ ઘડવાનો ઇનકાર કરીને સમગ્ર વિષયને શિક્ષણ વિભાગના અધિકારક્ષેત્રમાં જાળવી રાખ્યો છે. હવેથી જુદા જુદા રાજ્યો પોતાની અનુકૂળતા અને નીતિ મુજબ શાળાઓમાં પ્રસ્તાવનાના પઠન અંગે સ્વતંત્ર નિર્ણય લઈ શકશે, અને આ મામલે કોઈ પણ પ્રકારનું રાષ્ટ્રીય દબાણ કે અદાલતી નિર્દેશ રહેશે નહીં.