નવી દિલ્હી: ભારતની સર્વોચ્ચ અદાલતે (Supreme Court) દેશના કાનૂની ક્ષેત્ર અને વકીલોની વ્યાવસાયિક નૈતિકતા (Professional Ethics) ને લઈને એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને દિશાચૂચક અવલોકન કર્યું છે. સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું છે કે, અદાલતોમાં પ્રેક્ટિસ કરતા વકીલોની એ નૈતિક ફરજ છે કે તેઓ માત્ર એવા જ ચુકાદાઓ કોર્ટ સમક્ષ ન મૂકે જે તેમના ક્લાયન્ટના કેસને મજબૂત કરતા હોય, પરંતુ એવા ચુકાદાઓ અને પૂર્વવર્તીઓ (Precedents) પણ જજ સામે લાવીને ન્યાયિક પ્રમાણિકતા દર્શાવે જે કદાચ તેમના પોતાના કેસની વિરુદ્ધ જતા હોય. અદાલતે ભાર મૂક્યો હતો કે બાર (વકીલો) અને બેન્ચ (ન્યાયાધીશો) બંને ન્યાય વિતરણ પ્રણાલીમાં સુસંગતતા અને સમાનતા સુનિશ્ચિત કરવા માટે સમાન રીતે જવાબદાર છે.

વિરોધાભાસી ચુકાદાઓથી વધે છે ન્યાયિક અનિશ્ચિતતા

જસ્ટિસ સંજય કરોલ અને જસ્ટિસ વિપુલ એમ. પંચોલીની સંયુક્ત બેન્ચે 'ન્યુ ઇન્ડિયા એશ્યોરન્સ કંપની વિરુદ્ધ ડોલી સતીશ ગાંધી' ના કેસની સુનાવણી દરમિયાન આ ઐતિહાસિક અવલોકન કર્યું હતું. સુપ્રીમ કોર્ટે એક જ કાનૂની મુદ્દા પર દેશની અલગ-અલગ હાઇકોર્ટ અથવા તો એક જ હાઇકોર્ટની વિવિધ બેન્ચો દ્વારા આપવામાં આવતા પરસ્પર વિરોધાભાસી ચુકાદાઓ અંગે ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. કોર્ટે નોંધ્યું કે જ્યારે એક જ કાયદા પર અલગ-અલગ ચુકાદાઓ બહાર આવે છે, ત્યારે કાનૂની અનિશ્ચિતતા ઊભી થાય છે. આનાથી ન માત્ર મુકદ્દમાઓ વધુ જટિલ બને છે પરંતુ સામાન્ય જનતાનો ન્યાય પ્રણાલી પરથી ભરોસો ડગી જાય છે અને કોર્ટ પર કેસોનો બોજ વધે છે.

આધુનિક યુગમાં ' બહુલવાદી અદાલતો' (Pluralistic Courts): વકીલો પર મોટી આશા

કોર્ટે કહ્યું કે પક્ષકારો તરફથી હાજર રહેલા વકીલો પોતાના ક્લાયન્ટ માટે કાયદાકીય દાયરામાં રહીને અનુકૂળ પરિણામ મેળવવા માટે દરેક સંભવ પ્રયાસ કરે તે સ્વાભાવિક છે, પરંતુ આ જવાબદારી કોર્ટ પ્રત્યેની તેમની નૈતિક ફરજોથી ઉપર હોઈ શકે નહીં. આજના ડિજિટલ અને આધુનિક યુગમાં દરરોજ વિવિધ અધિકારક્ષેત્રોમાં અસંખ્ય ચુકાદાઓ આપવામાં આવે છે, જેને ' બહુલવાદી અદાલતો' (Pluralistic Courts) કહી શકાય. આવા સંજોગોમાં શક્ય છે કે કેસની સુનાવણી કરી રહેલા ન્યાયાધીશ નવીનતમ કાનૂની સુધારા અથવા ચુકાદાથી વાકેફ ન હોય. તેથી, સાચો કાયદો કોર્ટ સમક્ષ રજૂ કરવાની પ્રાથમિક જવાબદારી વકીલની બને છે. કાયદા પર પકડ ધરાવતો સારો વકીલ પોતાની વિરુદ્ધ જતા ચુકાદાને પણ કલાત્મક રીતે અલગ પાડીને પોતાના ક્લાયન્ટનો પક્ષ મજબૂત રાખી શકે છે.

જજો પર દરરોજ ૧૦૦ કેસ સાંભળવાનું વ્યવહારિક દબાણ

સુપ્રીમ કોર્ટે સ્વીકાર્યું કે કાયદાની સુસંગતતા જાળવવાનો સમગ્ર બોજ માત્ર વકીલો પર જ ન નાખી શકાય. ન્યાયાધીશોની પણ પોતાની સ્વતંત્ર ત્રિ-પક્ષીય ફરજ છે કે વકીલ કોઈ ચુકાદો ટાંકે કે ન ટાંકે, પણ તેમણે યોગ્ય અને સાચો કાયદો જ લાગુ કરવો જોઈએ. જોકે, બેન્ચે ન્યાયાધીશો દ્વારા સામનો કરવામાં આવતા વ્યવહારિક દબાણોની વાસ્તવિકતા પણ સ્વીકારી હતી. સુપ્રીમ કોર્ટે નોંધ્યું કે ભારતમાં અદાલતો દરરોજ વિવિધ કાયદાઓ હેઠળ લગભગ સો-સો કેસોની સુનાવણી કરે છે, દૈનિક આદેશો લખાવે છે અને ચુકાદાઓ તૈયાર કરે છે. તેથી, જ્યાં સુધી વકીલો ન્યાયિક સેવાની ભાવનાથી અદાલતોને સાથ નહીં આપે, ત્યાં સુધી કેસોનો ભરાવો (પેન્ડન્સી) ઘટાડવો અશક્ય છે.

શું હતો મૂળ કાનૂની વિવાદ?

આ સમગ્ર મામલો મોટર વાહન કાયદા (Motor Vehicles Act) હેઠળ અકસ્માત બાદ મળતા વળતર સાથે જોડાયેલો હતો. દેશની વિવિધ અદાલતોમાં એ મુદ્દે વિવાદ હતો કે જો કોઈ પીડિત વ્યક્તિને અકસ્માત બાદ મેડિક્લેમ હેલ્થ ઇન્સ્યોરન્સનું રિઇમ્બર્સમેન્ટ (નાણાં) મળી ગયું હોય, તો શું તે રકમ મોટર અકસ્માત ક્લેમ ટ્રિબ્યુનલ (MACT) દ્વારા આપવામાં આવતા કુલ વળતરમાંથી કાપી લેવી જોઈએ કે નહીં? આ કાનૂની મડાગાંઠનો અંત લાવતા સુપ્રીમ કોર્ટે મોટો આદેશ આપ્યો કે, મોટર વાહન કાયદા હેઠળ મળવાપાત્ર વળતરમાંથી મેડિક્લેમની રકમ કોઈપણ સંજોગોમાં કાપી શકાશે નહીં, કારણ કે વીમા પ્રીમિયમ નાગરિકે પોતાના અંગત ખર્ચે ભર્યું હોય છે.