<img height="1" width="1" style="display:none" src="https://www.facebook.com/tr?id=1793108690839422&ev=PageView&noscript=1" />
News of Tuesday, 14th May 2024

શાશ્વત સંગીતમાં નૌશાદના ગીતો અમર હતા -છે અને હંમેશા રહેશે

નૌશાદજી માત્ર સંગીતકાર જ ન હતા પરંતુ તેઓ એક સારા ગાયક, લેખક અને નિર્માતા પણ હતા : ફિલ્‍મ ‘કંચન ‘માં માત્ર એક જ ભક્‍તિ ગીતમાં તેમને સંગીત આપવાની સુવર્ણ તક મળી હતી : તેમનું પ્રથમ ગીત ‘કૌન ગલી ગયો શ્‍યામ' નો જન્‍મ થયો હતો, જે લીલા ચિટનીસજીએ ગાયું હતું : ફિલ્‍મ રતનના ગીતોની અસર એટલી બધી હતી કે મહાન સંગીતકાર એસ. ડી. બર્મને તેમના ઘરના નોકરને રતનના ગીતો ગાતા સાંભળ્‍યા ત્‍યારે તેઓ ચોંકી ગયા હતા! :નૌશાદ એક દિવસ નવા હાર્મોનિયમ પર પોતાની ધૂન બનાવતા પકડાઈ ગયા : દુકાનના માલિક તે હાર્મોનિયમ નૌશાદને ભેટમાં આપ્‍યું : પિતાએ તે હાર્મોનિયમ ખેંચીને ઘરની બહાર ફેંકી દીધું કહ્યું કાંતો સંગીત છોડી દે અથવા ઘર છોડી દે, નૌશાદે ઘર છોડ્‍યું : નૌશાદજીના સંગીતમાં બે અત્‍યંત પ્રતિભાશાળી સહાયકો સંગીતકાર ગુલામ મુહમ્‍મદ અને સંગીતકાર મુહમ્‍મદ શફી જેવી મહાન હસ્‍તીઓનો ફાળો ખૂબ જ મહત્‍વપૂર્ણ હતો

‘નૌશાદ - નૌશાદ, ચાલીસ કરોડમાં એક જ નૌશાદ છે.' સમગ્ર ભારતમાં તેઓ હતા અને રહેશે, હિન્‍દી સિનેમાના મહાન સંગીતકાર સ્‍વર્ગસ્‍થ નૌશાદ વાહિદ અલી ઉર્ફે નૌશાદજીની આ અમર વાત છે. આ ‘સંગીત ના સર્જક' નો જન્‍મ ૨૫ ડિસેમ્‍બર ૧૯૧૯ ના રોજ ઉત્તર પ્રદેશની રાજધાની લખનૌમાં કોર્ટના કારકુન વાહિદ અલીના ધાર્મિક ઘરમાં થયો હતો. નૌશાદના શરીરમાં લોહી નહી પણ સંગીતની લહેરો દોડતી હતી. તેમને લખનૌના લટુશ માર્ગ પરની એક શાળામાં દાખલ કરવામાં આવ્‍યા હતા પરંતુ તેઓ સ્‍કૂલની બાજુમાં રહેલી સંગીતના વાદ્યોની દુકાનમાં વધુ જોતા રહેતા અને રોયલ ટોકીઝ (આજની મહેરા ટોકીઝ)માં ચાલતી નિર્વાક ફિલ્‍મોને અને તેની સાથે સંગીત આપતા ઉસ્‍તાદ નવાબ લડ્ડનજીના ઓરકેસ્‍ટ્રામાં વગાડતા વાદ્યોને જોતા રહેતા. આવી જ એક સંગીતના વાદ્યોની દુકાનના માલિક મિયા ગુરબત અલીએ નૌશાદને દુકાનમાં કામ કરવાની તક આપી. પોતાના નસીબથી ખુશ નૌશાદ એક દિવસ નવા હાર્મોનિયમ પર પોતાની ધૂન બનાવતા પકડાઈ ગયા. દુકાનના માલિક જે દયાળુ અને કલાના સાચા ભક્‍ત હતા તેમણે તે હાર્મોનિયમ નૌશાદને ભેટમાં આપ્‍યું.

સંગીતનો જીવ નૌશાદ અલી હાર્મોનિયમ મળતા ખૂબ ખુશ હતા જયારે તેમના પિતા ખુબજ નાખુશ હતા. ભણતર અને શાળા બધું બાજુ પર મૂકીને દિવસ-રાત શુદ્ધ સંગીતમાં તલ્લીન રહેતા પુત્ર અને તેમના પિતા વચ્‍ચે રોજ તુ-તુ-મેં-મેં થાય એ વ્‍યાજબી હતું. અચાનક એક દિવસ પિતાએ તે હાર્મોનિયમ ખેંચીને ઘરની બહાર ફેંકી દીધું અને પુત્રને સવાલ કહ્યું કે તે આ સંગીત છોડી દે અને ઘરમાં રહે અથવા ઘર છોડી દે. નૌશાદજીએ પોતાના તૂટેલા હાર્મોનિયમ અને એટલા જ તૂટેલા હૃદય અને લાગણીઓને કાબૂમાં રાખીને બીજો વિકલ્‍પ પસંદ કર્યો અને ઘરને ખુદાહફિઝ કહ્યું.

તેમના એક સંગીતમય મિત્ર મોહમ્‍મદ આદિલની ભલામણથી માયાનગરી મુંબઈના કોલાબામાં આવેલા ડા'.અબ્‍દુલ અલી નામી સાહેબના ઘરમાં સહારો તો મળ્‍યો પરંતુ મુંબઈના દરેક સ્‍ટુડિયોમાં જઈને પણ તેમને તેમની પસંદગીનું કામ ન મળ્‍યું. નૌશાદ અલીએ એટલા ચક્કર કાપ્‍યા કે તેમના પગરખા ફાટી ગયા અને ટ્રેનમાં ખિસ્‍સું પણ કપાઈ ગયું છતાં તેઓ ખુલ્લા પગે અને ભૂખ્‍યા હોવા છતાં હિંમત ન હાર્યા અને એક દિવસ તેમને ૪૦ રૂપિયા પ્રતિ માસના પગારે હાર્મોનિયમ વાદક તરીકે નોકરી મળી ગઈ.

તેના ઉસ્‍તાદ ઝંડે ખાન આ યુવકની અથાક મહેનત અને ઝડપથી સૂર-નોટેશન બનાવવાની કળાથી ખૂબ જ ખુશ હતા. તેમણે તે યુગના મહાન સંગીતકાર જ્ઞાનદત્તજીને નૌશાદ અલીની ભારપૂર્વક ભલામણ કરી. તેમના સંગીત દિગ્‍દર્શન હેઠળની ફિલ્‍મ  ‘કંચન ‘માં માત્ર એક જ ભક્‍તિ ગીતમાં તેમને સંગીત આપવાની સુવર્ણ તક મળી હતી. સંગીત નૌશાદજી દ્વારા આપવામાં આવ્‍યું હતું અને તેમનું પ્રથમ ગીત ‘કૌન ગલી ગયો શ્‍યામ' નો જન્‍મ થયો હતો. જે તે સમયગાળા દરમિયાન પ્રખ્‍યાત અભિનેત્રી અને ગાયિકા લીલા ચિટનીસજીએ ગાયું હતું. લીલાજી દાદરના શિવાજી સદનમાં રહેતા હતા અને નૌશાદજી એ જ ફલોર પર સીડીના નીચેના ભાગમાં રૂમમાં રહેતા હતા.

મુંબઈની ઉનાળાની અસહ્ય ગરમીમાં નૌશાદજી ઘણીવાર ફૂટપાથ પર સૂતા હતા. લીલાજીએ આ દ્રશ્‍ય ઘણી વખત જોયું હતું જેના કારણે તેઓ નૌશાદ અલીને એક બેકાર, આવારા વ્‍યક્‍તિ માનતા હતા. સહવાદક અને રણજીત સ્‍ટુડિયોના રાજકારણથી પરેશાન નૌશાદે નોકરી છોડી દીધી અને પછી શરૂ થઇ બેરોજગારી. આવી સ્‍થિતિમાં નૌશાદજીના ગુણોને પરખી ચાહનાર ગીતકાર, નિર્માતા અને લેખક દીનાનાથ મધોક ૧૯૪૦માં લિખિત ફિલ્‍મ  ‘પ્રેમનગર'માં તેમની આકરી ભલામણને કારણે નૌશાદજીને સંગીતકાર તરીકે પ્રથમ તક મળી. સ્‍વતંત્ર સંગીતકાર તરીકે તેમની આ પ્રથમ ફિલ્‍મ મળી હતી. આગળ જતા તેમણે દર્શન, માલા, નઇ દુનિયા વગેરે ફિલ્‍મોમાં સંગીત આપ્‍યું પણ નૌશાદજીની આ છઠ્ઠી ફિલ્‍મ  ‘શારદા' અને આ સાતમી  ‘સ્‍ટેશન માસ્‍ટર' ફિલ્‍મે સફળતાનો પહેલો ધ્‍વજ લહેરાવ્‍યો. આ બંને ફિલ્‍મોએ તેમના સંગીતના કારણે સિલ્‍વર જયુબિલી હાંસલ કરી હતી. પરંતુ ૧૯૪૪ની ફિલ્‍મ  ‘રતન' દ્વારા સિનેમાના શ્રેષ્ઠ ગીતોને કારણે  ‘નૌશાદ ‘ નામ સમગ્ર ભારતભરમાં પહોંચ્‍યું. ફિલ્‍મ રતને તેની ડાયમંડ જયુબેલી ઉજવી. ઉલ્લેખનીય છે કે, ફિલ્‍મ રતનના ગીતોની અસર એટલી બધી હતી કે મહાન સંગીતકાર એસ. ડી. બર્મને તેમના ઘરના નોકરને રતનના ગીતો ગાતા સાંભળ્‍યા ત્‍યારે દાદા ખુદ ચોંકી ગયા હતા.! એટલુંજ નહીં અને નૌશાદ અને આલિયા ખાનના લગ્નમાં બેન્‍ડ વાળાઓએ રતનના સદાબહાર ગીતો જ વગાડ્‍યા હતા.! પરંતુ સમસ્‍યા એ હતી કે નૌશાદજીએ તેમના પરિવાર અને તેમના સાસરિયાઓને કહ્યું હતું કે તેઓ બોમ્‍બેમાં દરજીનું કામ કરે છે. તેથી તેઓ આ અજોડ અને સદાબહાર  ‘રતન'ના ગીતોના રચયિતા છે તે હકીકત કહી શક્‍યા ન હતા.

 ૧૯૪૦માં આવેલી તેમની પહેલી ફિલ્‍મ  ‘પ્રેમનગર ‘થી લઈને ૨૦૦૫માં  ‘તાજમહેલ - ઇટરનલ લવ સ્‍ટોરી' સુધી, નૌશાદજીએ ૭૪ ફિલ્‍મોમાં પોતાનું અનોખું સંગીત આપ્‍યું. આમાં ૪ અપ્રદર્શિત, ૧ ભોજપુરી, ૧ મલયાલમ, ૧ અંગ્રેજી (હોલીવુડ માટે) અને  ‘મુગલ-એ-આઝમ',  ‘આન' મલયાલમ ભાષામાં ડબ થયેલી તેમની ૭૪ ફિલ્‍મોમાં સિલ્‍વર જયુબિલી ફિલ્‍મો - ૨૩, ગોલ્‍ડન જયુબિલી ફિલ્‍મો - ૭નો સમાવેશ થાય છે. જયારે ડાયમંડ જયુબિલીમાં તેમની ૩ ફિલ્‍મો હતી. આ અભૂતપૂર્વ સફળતા પાછળ નૌશાદજીના બે અત્‍યંત પ્રતિભાશાળી સહાયકો જેમના વખાણ કરીએ એટલા ઓછા છે તેવા સંગીતકાર ગુલામ મુહમ્‍મદ અને સંગીતકાર મુહમ્‍મદ શફી જેવી મહાન હસ્‍તીઓનો ફાળો ખૂબ જ મહત્‍વપૂર્ણ હતો.

સંગીતકાર નૌશાદ જીના સંગીતમાં ઘણી વિશેષતાઓ હતી. સૌથી મહત્‍વની વાત એ હતી કે તેમનું દરેક ગીત ભારતીય શાષાીય સંગીત પર આધારિત હતું. આવું ભવ્‍ય શાષાીય સંગીત જે  ‘દીવાને ખાસ'ના બંધનમાં હતું તેને સાદા ગીતો દ્વારા તેમણે  ‘દીવાને આમ ‘ એટલે કે સામાન્‍ય શ્રોતાઓ સુધી પહોંચાડ્‍યું. તેમણે વિદેશી સંગીત, ધૂન અને વાદ્યોનો ઉપયોગ માત્ર બે ફિલ્‍મો  ‘દાસ્‍તાન' અને  ‘જાદુ' પૂરતો મર્યાદિત રાખ્‍યો. તેઓ ઇન્‍ટરલ્‍યુડ મ્‍યુઝિક, બેકગ્રાઉન્‍ડ મ્‍યુઝિક, કોરસ, ફોક મ્‍યુઝિક વગેરે જેવા પ્રકારોના બેતાજ બાદશાહ હતા. તેમના સંગીતમાં ભારે પ્રયત્‍નો પછી તેમણે ઉ. આમિર ખાન, ઉ. બડે ગુલામ અલી ખાન, પં.વિષ્‍ણુ પલુસ્‍કર, બેગમ પરવીન સુલતાના જેવા તે યુગના પ્રખ્‍યાત નામોનો ઉપયોગ કર્યો. એક હકીકત એ પણ છે કે નૌશાદ એ થોડા ભાગ્‍યશાળી સંગીતકારોમાંના એક છે જેમણે સ્‍વરસમ્રાટ સ્‍વર્ગસ્‍થ કુંદનલાલ સાયગલ અને મલિકા-એ-તરન્નુમ નૂરજહાં જેવા વિશ્વના શ્રેષ્ઠ ગાયકો પાસે ગવડાવ્‍યું. અનિલ બિસ્‍વાસ, સી. રામચંદ્ર, દાદા બર્મન જેવા વરિષ્ઠ સંગીતકારોને પણ આટલું નસીબ નહોતું.

નૌશાદજી માત્ર સંગીતકાર જ ન હતા પરંતુ તેઓ એક સારા ગાયક, લેખક અને નિર્માતા પણ હતા. તેમણે   ‘ઉડન ખટોલા', પાલકી',  ‘મેળા' જેવી આ સફળ ફિલ્‍મોની વાર્તાઓ લખી હતી. તેઓ  ‘ઉડન ખટોલા' અને  ‘બાબુલ'ના સહ-નિર્માતા પણ હતા. તેમના દ્વારા લખાયેલ કવિતાનું પુસ્‍તક  ‘આઠવા સુર' શીર્ષક હેઠળ લંડનમાં લોન્‍ચ કરવામાં આવ્‍યું હતું અને તે જ શીર્ષક હેઠળ તેમણે ૧૯૯૮માં ગાયક હરિહરન સાથે તેમના સંગીતમય જીવનનું છેલ્લું આલ્‍બમ રજૂ કર્યું હતું.

તેઓ કસરત, શિકાર અને માછીમારીના શોખીન હતા. તેમના જીવન પર આજ સુધી છ લઘુચિત્રો બનાવવામાં આવ્‍યા છે. તેમને ઘણા ફિલ્‍મફેર પુરસ્‍કારો મળ્‍યા છે. મધ્‍ય પ્રદેશ સરકારના સૌથીવધુ પ્રતિષ્ઠિત લતા મંગેશકર પુરસ્‍કારના પ્રથમ પ્રાપ્તકર્તા નૌશાદજી છે. તેમને પદ્મ ભૂષણ, રાષ્ટ્રપતિ સંગીત એકેડેમી પુરસ્‍કાર અને ભારત સરકાર દ્વારા સર્વોચ્‍ચ દાદા સાહેબ ફાળકે પુરસ્‍કારથી નવાજવામાં આવ્‍યા છે. મહેબુબ ભાઈ દ્વારા દિગ્‍દર્શિત તેમની સફળ ફિલ્‍મોમાંથી એક  ‘મધર ઈન્‍ડિયા' પણ વિશ્વ વિખ્‍યાત  ‘ઓસ્‍કાર એવોર્ડ' માટે પસંદ કરવામાં આવી હતી.

દર્શન, માલા, સ્‍ટેશન માસ્‍ટર જેવી ફિલ્‍મોના નિર્માતા ભટ્ટ બંધુઓએ ફિલ્‍મ ઈન્‍ડસ્‍ટ્રીમાં એટલું નુકસાન વેઠવું પડ્‍યું હતું કે બંનેએ તેમની ફિલ્‍મ પ્રોડક્‍શન કંપની  ‘પ્રકાશ પિક્‍ચર્સ ‘ને સળગાવીને ભાગી જવાની યોજના બનાવી હતી. તે જ સમયે નૌશાદજીએ તેમને પ્રોત્‍સાહિત કર્યા અને ખૂબ જ મુશ્‍કેલીથી ઓછા બજેટની ફિલ્‍મ બનાવવાની વિનંતી કરી. તેમણે આ સલાહનું પાલન કર્યું અને ઓછી કિંમતની ફિલ્‍મ બનાવી જે ડાયમંડ જયુબિલી સુપર ડુપર હિટ બની. આ ફિલ્‍મના લોકપ્રિય ગીતો માટે નૌશાદજીને પહેલો  ‘ફિલ્‍મફેર એવોર્ડ' મળ્‍યો હતો અને તે ખૂબ જ સફળ ફિલ્‍મ હતી જેનું નામ હતું  ‘બૈજુબાવરા'. આ બૈજુબાવરા ફિલ્‍મફેર એવોર્ડ સમારોહમાં નૌશાદ સાહેબે કહેલા વાક્‍યો સુવર્ણ અક્ષરોમાં લખવા યોગ્‍ય છે. તેમણે કહેલું, ‘'હું માંડ ૧૭/૧૮ વર્ષની ઉંમરે ઘરેથી ભાગીને મુંબઈ જેવી આ માયા નગરીમાં આવ્‍યો હતો. હૃદયમાં સંગીત અને આંખોમાં સોનેરી સપનાઓ સાથે, ભૂખ્‍યા-તરસ્‍યા, ઉઘાડપગે ઘરે-ઘરે ઠોકર ખાઈને પોતાનું નસીબ અજમાવી રહ્યો હતો. દાદરના જર્જરિત શિવાજી સદનની સીડીઓ નીચે એક નાનકડા ઓરડામાંથી ભાગ્‍યે જ પચાસ પગથિયાં હતાં પણ આ ફૂટપાથથી એ ફૂટપાથ સુધી પહોંચતાં સત્તર વર્ષ લાગ્‍યાં. (સંદર્ભ - દાદરમાં જયાં બાબુભાઈ ભવાનજીનો શોરૂમ છે તે જગ્‍યાએ બ્રોડવે ટોકીઝ હતી અને તેની બરાબર સામેની ફૂટપાથ પર, નૌશાદજી શિવાજી સદન બિલ્‍ડિંગની સીડી નીચે એક રૂમમાં ભાડેથી રહેતા હતા અને બ્રોડવે ટોકીઝ ત્‍યાં ૨૫ અઠવાડિયાથી વધુ સમય માટે  ‘બૈજુબાવારા' ચાલી હતી.)

 નૌશાદ સાહેબની ડાયમંડ જયુબિલી ફિલ્‍મ  ‘મુગલ-એ-આઝમ ‘ની ઘણી વિશેષતાઓ છે. તેમાંની એક - આ સિનેમા ૧૯૬૦માં રિલીઝ થઈ હતી. ૧૯૬૦ સુધી પ્રી-શો અને સંબંધિત ફિલ્‍મોના રેકોર્ડ્‍સ બજારમાં ઉપલબ્‍ધ હતા. આ ભારતની પ્રથમ ફિલ્‍મ છે જેની વાર્તા સંવાદો અને ગીતો એચ.એમ.વી એ ત્રણ રેકોર્ડનો સમૂહ પ્રકાશિત કર્યો હતો. બીજું, આ ફિલ્‍મનું અઝર અમર લતાજીનું કોરસ સાથેનું ગીત ‘પ્‍યાર કિયા તો ડરના ક્‍યા' (તે સમયે માત્ર ૭૮ આર.પી.એમ રેકોર્ડ વગાડવામાં આવ્‍યા હતા) એટલું બધું ફેમશ થયું કે તમામ રેકોર્ડ્‍સ બજારમાંથી વેચાઈ ગયા. રસિક શ્રોતાઓની માંગ દિવસ અને રાત વધતી જતી હતી. સમગ્ર દેશમાં પુરવઠા માટે એચ.એમ.વી ડીલરો ૭૮ આર.પી.એમ પાસેથી ઓછા વેચાયેલ ઘણા બધા રેકોર્ડ મંગાવવામાં આવ્‍યા હતા. તેમને તોડ્‍યા પછી, આ લોકપ્રિય ગીતનો રેકોર્ડ બજારમાં લાવવામાં આવી. સુરૈયા, મોહમ્‍મદ રફી, ઉમાદેવી ઉર્ફે ટુનટુન, હિન્‍દી ફિલ્‍મ અભિનેતા ગોવિંદાની માતા નિર્મલા અરુણ આહુજા ઉર્ફે નિર્મલા અરૂણ, શાંતિ માથુર વગેરે જેવા નવા સંઘર્ષશીલ ઉમેદવારોને નૌશાદજીએ હંમેશા પ્રોત્‍સાહિત કર્યા હતા.

નૌશાદજીના સહાયક અને સંગીતકાર ઉસ્‍તાદ ગુલામ મુહમ્‍મદજીએ તેમની છેલ્લી ઓફર  ‘પાકીજા'નું પૃષ્ઠભૂમિ સંગીત, કેટલાક ગીતો વગેરે કર્યા હતા. અત્રે એક ખુલાસો કરવો જરૂરી છે કે નૌશાદ અને નાશાદ એવા બે એવા સુવર્ણ હિન્‍દી સિનેમા સંગીતના સંગીતકાર હતા. જેમાં નશાદ એટલે કે શૌકત હૈદર અલી હાશમી જે દેશના ભાગલા પછી પાકિસ્‍તાન ગયા હતા. જયારે સ્‍વદેશ ભક્‍ત નૌશાદજીએ   ૦૫ મેં ૨૦૦૬ ના રોજ મુંબઈના બાંદ્રામાં આવેલી તેમની વિશાળ હવેલી ‘આશિયાના'માં અંતિમ શ્વાસ લીધા અને સંગીતના એક ચમકતા અને તેજસ્‍વી સિતારાનું દુઃખદ અવસાન થયું. નૌશાદજી જુલેહા એટલે કે વણકર જ્ઞાતિના હતા. એક વણકર ખૂબ જ કુશળતાથી દરેક દોરાને પકડીને વિશાળ કપડા બનાવે છે. એવી જ રીતે દરેક સૂર-સ્‍વર ને વણીને નૌશાદજીએ સંગીતના રૂપમાં સુંદર વષાો, અમૂલ્‍ય અને અનોખા મહાન વસ્ત્રો, મધુર ગીતો રજૂ કર્યા છે જે અમર છે અને રહેશે. વિશ્વમાં કોઈપણ વસ્ત્રો એક યા બીજા દિવસે ફાટી જાય છે અને નાશ પામે છે અને વર્તમાનમાંથી ભૂતકાળમાં જાય છે પરંતુ આ શાશ્વત સંગીતમય વસ્ત્રો અમર હતા - અમર છે અને હંમેશ માટે અમર રહેશે. નૌશાદ સાહેબ અમર રહે.

મુંબઈ આવવા માટે મિત્ર પાસેથી ૨૫ રૂપિયા ઉછીના લીધા

એક મિત્રએ નૌશાદને લખનૌથી મુંબઈ આવવામાં મદદ કરી. નૌશાદે તેના એક મિત્ર પાસેથી ૨૫ રૂપિયા ઉછીના લીધા અને મુંબઈ જવા નીકળ્‍યા. અહીં આવ્‍યા બાદ નૌશાદને ઘણી મુશ્‍કેલીઓનો સામનો કરવો પડ્‍યો હતો. થોડા દિવસો સુધી એક પરિચિત સાથે રહ્યા ત્‍યારબાદ તે દાદરમાં બ્રોડવે થિયેટરની સામે રહેવા લાગ્‍યા. તેમના જીવનમાં એક સમય એવો પણ આવ્‍યો જયારે તેઓ ફૂટપાથ પર સૂઈ ગયા હતા.

મધર ઈન્‍ડિયાના ગીતના શૂટિંગ દરમિયાન એક ભૂલ થઈ અને..

ફિલ્‍મ  ‘મધર ઈન્‍ડિયા'ના ગીત  ‘દુખ ભરે દિન બીતે રે ભૈયા'ના શૂટિંગ દરમિયાન એક મોટી ભૂલ થઈ હતી. આ ગીત મન્ના ડે, મોહમ્‍મદ રફી, શમશાદ બેગમ અને આશા ભોંસલેના અવાજમાં નૌશાદ સાહેબે રેકોર્ડ કર્યું હતું. આ ગીત ફિલ્‍મમાં નરગીસ અને રાજકુમાર પર ફિલ્‍માવવામાં આવ્‍યું હતું.

ગીતના શૂટિંગ પછી જયારે મહેબૂબ ખાને નૌશાદને રશ ફૂટેજ બતાવ્‍યા તો તેણે માથું પકડી રાખ્‍યું. ખરેખર, શોટમાં, એક પાત્ર પર બે અલગ-અલગ ગાયકોનો અવાજ સંભળાતો હતો. ફ્રેમમાં રાજકુમાર છે પણ ગીતની અડધી લાઇનમાં મન્ના ડેનો અવાજ હતો અને બીજા અડધા ભાગમાં મોહમ્‍મદ રફીનો અવાજ હતો.

એ જ રીતે, જયારે નરગીસ ફ્રેમમાં આવી ત્‍યારે શમશાદ બેગમનો અવાજ અડધી હરોળમાં હતો અને આશા ભોંસલેનો અવાજ બીજી અડધી હરોળમાં હતો. સામાન્‍ય રીતે, એક પાત્ર માટે માત્ર એક ગાયકનો અવાજ વપરાય છે. જયારે નૌશાદ સાહેબે મહેબૂબ ખાનનું ધ્‍યાન આ તરફ દોર્યું તો તેઓ નારાજ થઈ ગયા. તેણે કહ્યું કે ઘણા પૈસા અને સમયનો વ્‍યય થઈ ગયો છે તે ફરી શૂટ નહીં કરી શકે. ત્‍યારે નૌશાદ સાહેબે કહ્યું કે આ ગીતમાં એટલી બધી લાગણી છે કે આ ભૂલ પર કોઈ ધ્‍યાન નહીં આપે અને એવું જ થયું.

નોટોથી ભરેલી બ્રીફકેસ બારી બહાર ફેંકી દીધી

 ‘મુગલ-એ-આઝમ'ને ભારતીય ફિલ્‍મ ઉદ્યોગના ઈતિહાસમાં એક કલ્‍ટ મૂવી ગણવામાં આવે છે. ફિલ્‍મના નિર્માતા-દિગ્‍દર્શક કે. આસિફ આ ફિલ્‍મ માટે યાદગાર સંગીત ઇચ્‍છતા હતા. તેઓ નૌશાદ પાસે ગયા અને તેમને શ્રેષ્ઠ સંગીત માટે નોટો થી ભરેલી બ્રીફકેસ આપી. નૌશાદને આ બિલકુલ પસંદ ન આવ્‍યું અને તેમણે નોટોથી ભરેલી બ્રીફકેસ બારીમાંથી બહાર ફેંકી દીધી. નૌશાદે કહ્યું- આસિફ, યાદગાર સંગીત નોટ્‍સથી નથી આવતું.

કે.આસિફને પોતાની ભૂલનો અહેસાસ થયો અને તેણે નૌશાદ સાહેબની માફી માંગી. ત્‍યારબાદ નૌશાદ ફિલ્‍મમાં સંગીત આપવા માટે રાજી થયા.

રફીના સંસ્‍કૃત ઉચ્‍ચારને સુધારનાર હતા નૌશાદ

નૌશાદ સાહેબ મોહમ્‍મદ રફીના અવાજમાં ફિલ્‍મ  ‘બૈજુ બાવરા'નું  ‘મન તડપત હરિ દર્શન કો' ગીત રેકોર્ડ કરી રહ્યા હતા. પરંતુ મોહમ્‍મદ રફી ગીતમાં કેટલાક સંસ્‍કૃત શબ્‍દોનો યોગ્‍ય રીતે ઉચ્‍ચાર કરી શકતા ન હતા. નૌશાદ સાહેબે બનારસથી સંસ્‍કૃત વિદ્વાનોને બોલાવ્‍યા. તેમણે મોહમ્‍મદ રફીને સાચો ઉચ્‍ચાર કરવામાં મદદ કરી, ત્‍યારે જ નૌશાદ સાહેબે રફીના અવાજમાં

(મૂળ લેખક : લેખક - પ્રશાંત કર્વે, અંબરનાથ  ૯૭૬૯૧ ૩૫૯૭૧)

(સૌજન્‍ય : મહેશભાઈ યાજ્ઞિક - અમરેલી ૯૪૨૭૪ ૫૫૫૧૪)

(3:07 PM IST)