તા. ૨૪ સપ્ટેમ્બર ર૦ર૬ વિક્રમ સંવત ર૦૮૨ ભાદરવા સુદ – ૧૩ ગુરૂવાર
૫ નવેમ્બરે સર્જાશે ‘સુપરમૂન'નો અદ્ભૂત નજારો
* નવેમ્બરનો સુપરમૂન આ વર્ષે અન્ય કોઈપણ પૂર્ણ ચંદ્ર કરતાં પૃથ્વીની સૌથી નજીક ભ્રમણકક્ષામાં ફરશે અને પૃથ્વીથી સૌથી નજીકનો બિંદુ ૨૨૧,૮૧૭ માઇલ હશે : * સુપરમૂન ઉદય પામશે પછી ઉત્તરીય ટૌરિડ્સ ઉલ્કાવર્ષા અને તેના પછી લોકપ્રિય લિયોનીડ્સનો નજારો પણ ખગોળવિદો માણી શકશે : આ સદીનો સૌથી નજીકનો સુપરમૂન ૬ ડિસેમ્બર ૨૦૫૨ ના રોજ જોવા મળશે. : આ વર્ષનો સુપરમૂન ૫ નવેમ્બર પછી ૪ ડિસેમ્બરે જાવા મળશે
રાજકોટ, તા.૨૮ : ખગોળિય ઘટનાઓમાં રસ ધરાવનાર લોઓ માટે આગામી તા. ૫ નવેમ્બર ૨૦૨૫ ના રોજ વર્ષનો સૌથી સૌથી મોટો અને તેજસ્વી સુપરમૂન એટલે કે બીવર મૂન હશે. આગામી પૂર્ણિમા ૫ નવેમ્બરનો બીવર સુપરમૂન હશે જે વૃષભ રાશિમાં અને ટૌરિડ ઉલ્કાવર્ષાની ટોચ વચ્ચે ઉગશે અને પછી ૨૦૨૫ ના લોકપ્રિય લિયોનીડ ઉલ્કાવર્ષાની શરૂઆતને માર્ગ આપશે. જો વાદળો નહીં હોય તો આ સુપરમુનને નરી આંખે જોઇ શકાશે.
આ સુપરમુન છે શું? સુપરમૂન ત્યારે થાય છે જ્યારે ચંદ્રની ભ્રમણકક્ષા પૃથ્વીની સૌથી નજીક હોય છે અને તે જ સમયે ચંદ્ર પૂર્ણિમા હોય છે. નાસા અનુસાર, પૃથ્વીથી આશરે ૨૨૬,૦૦૦ માઇલ દૂર પૂર્ણિમા નિયમિત પૂર્ણિમા કરતાં વધુ તેજસ્વી અને મોટો દેખાય છે તેથી તેને સુપરમૂન કહેવામાં આવે છે. સુપરમૂન સામાન્ય કરતાં પૃથ્વીની નજીક હોવાથી તે મોટો અને તેજસ્વી દેખાય છે. સુપરમૂન ત્રણ અને ચાર વાર સળંગ આવે છે. આ વર્ષે તે સપ્ટેમ્બરમાં શરૂ થયું હતું અને જાન્યુઆરી ૨૦૨૬ માં સમાપ્ત થશે. પૂર્ણ ચંદ્રનું આગામી ચક્ર ૨૦૨૬ ના નવેમ્બર સુધી ફરી આવશે નહીં.
અલ્માનેક અનુસાર, નવેમ્બરનો સુપરમૂન આ વર્ષે અન્ય કોઈપણ પૂર્ણ ચંદ્ર કરતાં પૃથ્વીની સૌથી નજીક ભ્રમણકક્ષામાં ફરશે અને પૃથ્વીથી સૌથી નજીકનો બિંદુ ૨૨૧,૮૧૭ માઇલ હશે. ૨૦૨૫ માં સતત ત્રણ સુપરમૂનમાંથી આ બીજો છે. જેમ જેમ બીવર સુપરમૂન ક્ષિતિજ પર આથમશે તેમ તેમ તે પાનખર ઋતુમાં બંધબેસતો મોટો અને વધુ નારંગી દેખાશે. જોકે નારંગી રંગ ખરેખર એક ભ્રમ છે કારણ કે ચંદ્રનો પ્રકાશ ક્ષિતિજ પર નીચો હોય ત્યારે પૃથ્વીના વાતાવરણમાંથી વધુ પસાર થાય છે. એજ વખતે દક્ષિણ ટૌરિડ્સ ઉલ્કાવર્ષા જે રાત્રે થશે તે જ રાત્રે સંપૂર્ણ બીવર સુપરમૂન ઉદય પામશે ત્યારબાદ ઉત્તરીય ટૌરિડ્સ ઉલ્કાવર્ષા અને તેના પછી લોકપ્રિય લિયોનીડ્સ ઉદય પામશે.
આગામી પૂર્ણિમા નવેમ્બર બીવર સુપરમૂન હશે જે બુધવાર તા. ૫ નવેમ્બરના રોજ ઉગશે અને તેની ટોચની રોશની ઇસ્ટર્ન સમય મુજબ સવારે ૮:૧૯ વાગ્યે દેખાશે. તે ક્ષિતિજ પર નીચા સ્તરે ઉગશે અને ઓક્ટોબર હાર્વેસ્ટ મૂનની જેમ તે મંગળવાર સહિત ઘણી રાતો માટે લગભગ સમાન સમયે ઉગશે.
સુપરમૂન એ ખગોળશાષીઓ જેને પેરિજીયન પૂર્ણ ચંદ્ર કહે છે તેના માટે એક આકર્ષક શબ્દ છે, જે ત્યારે થાય છે જ્યારે પૂર્ણ ચંદ્ર પૃથ્વીના તેના સૌથી નજીકના બિંદુ પર અથવા તેની નજીક તેની અંડાકાર આકારની ભ્રમણકક્ષામાં થાય છે. જ્યારે સુપરમૂન તકનીકી રીતે નિયમિત પૂર્ણ ચંદ્ર કરતા મોટો અને તેજસ્વી હોય છે તે ફક્ત ૭% મોટો દેખાય છે - જે અન્ય પરિસ્થિતિઓના આધારે માનવ આંખ માટે અગોચર તફાવત હોઈ શકે છે.
સુપરમૂનની કોઈ વૈજ્ઞાનિક વ્યાખ્યા નથી, પરંતુ નેચરલ હિસ્ટ્રી મ્યુઝિયમ અનુસાર, તે સામાન્ય પૂર્ણ ચંદ્ર કરતા લગભગ ૧૪્રુ મોટા દેખાય છે અને લગભગ ૩૦% વધુ તેજસ્વી દેખાય છે. પૂર્ણ ચંદ્ર જોવા માટેનો શ્રેષ્ઠ સમય ૫ નવેમ્બરના રોજ તેની ટોચ પર હોય હશે પરંતુ તે આખી રાત અને તે પછીના બે દિવસ માટે પણ પૂર્ણ ચંદ્ર દેખાશે. આ વર્ષે, ઓક્ટોબરનો પૂર્ણ ચંદ્ર હાર્વેસ્ટ મૂન હતો, જે સામાન્ય રીતે સપ્ટેમ્બરના પૂર્ણ ચંદ્રને કહેવામાં આવે છે તે ૨૦૨૫નો પહેલો સુપરમૂન પણ હતો - પરંતુ નવેમ્બરના પૂર્ણ ‘બીવર મૂન' ની પોતાની ખાસ વિશેષતાઓ છે જેને ખગોળવિદો જોવાનું ચૂકવા માંગશે નહીં. સુપરમૂન સામાન્ય રીતે વર્ષમાં ત્રણ કે ચાર વખત દેખાય છે. ૨૦૨૪ દરમિયાન, ૧૯ ઓગસ્ટ, ૧૭ સપ્ટેમ્બર, ૧૭ ઓક્ટોબર અને ૧૫ નવેમ્બરના રોજ ચાર વખત સુપરમૂન દેખાયા હતા.
આ વખતે નવેમ્બર દરમિયાન સુપરમૂન ઉપરાંત બીજી ઘણી ખગોળીય ઘટનાઓ બનશે. મહિના દરમિયાન બે અલગ અલગ ઉલ્કાવર્ષા પણ ટોચ પર રહેશે. ટૌરિડ્સ ઉલ્કા અને લિઓનિડ્સ ઇલ્કાવર્ષાનો નજારો પણ લોકો ટેલીસ્કોપથી માણી શકશે.
દરેક ચંદ્ર ચક્રમાં એકવાર પૂર્ણ ચંદ્ર આવે છે, જે ૨૯.૫ દિવસ ચાલે છે. પરંતુ દરેક પૂર્ણ ચંદ્ર સુપરમૂન હોતો નથી - વર્ષમાં સામાન્ય રીતે ફક્ત ત્રણ કે ચાર સુપરમૂન હોય છે. સમુદ્રમાં ભરતી-ઓટ સૂર્ય અને ચંદ્ર બંનેના ગુરુત્વાકર્ષણ બળને કારણે થાય છે. કેટલાક સિદ્ધાંતો સૂચવે છે કે સુપરમૂન નાટકીય કુદરતી ઘટનાઓનું કારણ બની શકે છે, જેમ કે મોટા પાયે ભૂકંપ અને જ્વાળામુખી ફાટી નીકળવો જોકે નિષ્ણાંતોના મતે એવું વિચારવાનો કોઈ આધાર નથી લાગતો. સુપરમૂન હોય ત્યારે કુદરતી આફતો એટલી સામાન્ય નથી જેટલી સુપરમૂન ન હોય ત્યારે હોય છે. આ વર્ષનો સુપરમૂન ૫ નવેમ્બર પછી ૪ ડિસેમ્બરે જોવા મળશે. આ સદીનો સૌથી નજીકનો સુપરમૂન ૬ ડિસેમ્બર ૨૦૫૨ ના રોજ જોવા મળશે.
તેને બીવર મૂન કેમ કહેવામાં આવે છે?
ફાર્મર્સ અલ્માનેક મુજબ, નવેમ્બર પૂર્ણિમાના ચંદ્ર ઍ સમયને ચિહ્નિત કરે છે જ્યારે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને કેનેડાના ઉત્તરીય ક્ષેત્રમાં પ્રથમ બરફનો થોડો ભાગ દેખાય છે અને જ્યારે પાનખર ઋતુ પસાર થઈ જાય છે. ઘાસ પર હિમના ચિહ્નો બીવર્સ ઍટલે કે જલબિલાડી ને જમીન થીજી જાય તે પહેલાં તેમના બંધ બનાવવાનો સંકેત આપે છે. બીવર મૂન ઍ સંકેત છે કે શિયાળો આવી રહ્ના છે. આ વર્ષનો તે સમય છે જ્યારે તેઅો આશ્રય લે છે.
આ તે સમયે પણ થાય છે જ્યારે ઉત્તર અમેરિકામાં ફરનો વેપાર થતો હતો. તે બીવર્સ (જલબિલાડી) ને તેમના જાડા, ફરની તૈયાર ત્વચા માટે ફસાવવાની મોસમ હતી. લોકો તેનો શિકાર કરતા. અલ્માનેક અનુસાર, પૂર્ણ ચંદ્રના નામો લાંબા સમયથી પ્રારંભિક મૂળ અમેરિકન, વસાહતી અમેરિકન અને યુરોપિયન લોકકથાઅો સાથે જાડાયેલા છે.
પરંપરાગત પૂર્ણ ચંદ્ર નામો અને તેમના અર્થ
સમય જતાં, ઋતુઓનું નિરીક્ષણ કરવા માટે પૂર્ણ ચંદ્રનો ઉપયોગ થતો હતો. તે સમયની જાળવણીની એક પદ્ધતિ હતી. પૂર્ણ ચંદ્રને ઘણીવાર ખાસ નામ આપવામાં આવતા હતા જે પ્રકૃતિના સંકેતોને પ્રતિબિંબિત કરતા હતા. વર્ષના દરેક પૂર્ણ ચંદ્રના નામો અને તેનો અર્થ પણ હતો. જેમકે,
૧. ફુલ વુલ્ફ મુન : જેમાં વર્ષના જાન્યુઆરીના આ સમયે વરુઓનો રડવાનો અવાજ ઘણીવાર સંભળાતો હતો. યુરોપિયન વસાહતીઓ ઉત્તર અમેરિકામાં આવ્યા તે પહેલાં જ ‘વુલ્ફ મૂન' શબ્દનો ઉપયોગ કરતા હશે.
૨. સ્નો મૂન : ફેબ્રુઆરી ૧૭૬૦ ના દાયકામાં, કેપ્ટન જોનાથન કાર્વર, જેમણે નૌડોવેસી (ડાકોટા) અને અન્ય સ્થળોની મુલાકાત લીધી હતી તેમણે લખ્યું હતું કે આ સમયગાળા માટે વપરાતું ચંદ્રનું નામ સ્નો મૂન હતું ‘કારણ કે શિયાળામાં અન્ય મહિના કરતાં આ મહિનામાં વધુ બરફ વધુ પડે છે.'
૩. વોર્મ મુન (કૃમી ચંદ્ર) : માર્ચ મહિનામાં એટલે કે પરંપરાગત રીતે આ નામ વસંતઋતુમાં માટી ગરમ થતાં દેખાતા અળસિયા માટે માનવામાં આવે છે. વૈકલ્પિક રીતે, ૧૭૬૦ ના દાયકામાં તેમના પ્રવાસ દરમિયાન, કેપ્ટન જોનાથન કાર્વરે લખ્યું હતું કે ચંદ્ર પરનું આ નામ એક અલગ પ્રકારના ‘કૃમિ' - લાર્વા - નો ઉલ્લેખ કરે છે જે ઝાડની છાલ અને શિયાળાના અન્ય આશ્રયસ્થાનોમાંથી નીકળે છે.
૪. ફુલ પીન્ક મુન : એપ્રીલમાં આ ચંદ્ર ‘મોસ પિંક' (ફલોક્સ સબુલાટા) ના દેખાવની જાહેરાત કરે છે જેને વાઇલ્ડ ગ્રાઉન્ડ ફલોક્સ અથવા ક્રીપિંગ ફલોક્સ પણ કહેવાય છે. જે વસંતના પ્રથમ જંગલી ગુલાબી ફૂલોમાંનું એક છે.
૫. ફુલ ફલાવર મુનઃ ફૂલોની વિપુલ માત્રામાં દેખાવાને કારણે આ ચંદ્રનું નામ પડ્યું ફુલ ફલાવર મુન. આ શબ્દ અલ્ગોનક્વિન અને ઓજીબ્વે લોકો દ્વારા વપરાતો હતો.
૬. સ્ટ્રોબેરી મૂન : જૂન મહિનામાં આ નામ અલ્ગોનક્વિન, ઓજીબ્વે, ડાકોટા અને લાકોટા જેવા લોકો દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતું હતું, કારણ કે આ સમયે પાકેલા સ્ટ્રોબેરી એકત્રિત કરવા માટે તૈયાર હતા. ત્યારે ચંદ્રનો જે પ્રકાશ પડતો તેને સ્ટ્રોબેરી મૂન નામ અપાયું.
૭. બક મૂન : જુલાઇ મહિનામાં આ સમયે હરણ (નર હરણ) ના શિંગડા સંપૂર્ણ વૃદ્ધિની સ્થિતિમાં હોય છે. આ મૂળ અમેરિકન નામ કેપ્ટન જોનાથન કાર્વર દ્વારા ૧૭૬૦ ના દાયકામાં તેમની મુસાફરી દરમિયાન નોંધાયું હતું. એ રાત્રે ઉગતા ચંદ્રને બક મૂન નામ અપાયું.
૮. સ્ટર્જન મૂન : ગ્રેટ લેક્સ અને લેક ?? ચેમ્પલેઇન તેમજ ઘણી નદીઓમાં જોવા મળતા લેક સ્ટર્જન (એક પ્રકારની માછલી) એક સમયે વધુ પ્રમાણમાં હતા. આ મોટી ૬ ફૂટથી વધુ લાંબી સ્થળાંતર કરતી માછલીઓ આ વિસ્તારમાં રહેતા મૂળ અમેરિકન લોકો માટે એક મહત્વપૂર્ણ મુખ્ય વસ્તુ હતી. કેપ્ટન જોનાથન કાર્વર ૧૭૬૦ ના દાયકામાં તેમની મુસાફરી દરમિયાન ચંદ્ર મહિના માટે આ શબ્દનો અનુભવ કર્યો હતો.
૯. કોર્ન મૂન : સપ્ટેમ્બર મહિનામાં આ સમયે મકાઈ કાપવા માટે તૈયાર હતી. ૧૭૬૦ ના દાયકામાં કેપ્ટન જોનાથન કાર્વરને તેમની મુસાફરી દરમિયાન આ મૂળ અમેરિકન શબ્દ મળ્યો. તેવી જ રીતે પﾍમિી અબેનાકીએ તેને કોર્ન મેકર મૂન અને ડાકોટાએ તેને કોર્ન હાર્વેસ્ટ મૂન કહેતા.
૧૦. ફુલ હંટર મૂન : ઓક્ટોબર મહિનો શિયાળા માટે શિકારનું વજન વધવાનું શરૂ કરે છે. હવે શિકાર કરવાનો અને આવનારા લાંબા મહિનાઓ માટે ખોરાકનો ભંડાર બનાવવાનો સમય છે. એ સમયે રહેતા ચંદ્રને હંટર મૂન કહે છે.
૧૧. બીવર મૂન : આ તે સમય હતો જ્યારે બીવર શિયાળાની તૈયારીઓ પૂર્ણ કરીને તેમના રહેઠાણમાં પાછા ફરતા હતા. ૧૭૬૦ ના દાયકામાં, કેપ્ટન જોનાથન કાર્વરએ તેમની મુસાફરી દરમિયાન આ મૂળ અમેરિકન શબ્દ શોધ્યો હતો.
૧૨. ફુલ કોલ્ડ મૂન : શીત ચંદ્ર એટલે કે ડિસેમ્બરમાં મોહૌક લોકો દ્વારા વપરાતું આ નામ છે. આ ચંદ્ર ત્યારે થાય છે જ્યારે શિયાળાની ઠંડી તેની પકડ મજબૂત બનાવે છે.
પ્રશાંત બક્ષી
મો. ૭૯૯૦૫ ૫૮૪૬૯
(12:00 PM IST)
