રાજકોટઃ ગુજરાત રાજ્‍યમાં જાહેર ધાર્મિક અને સખાવતી ટ્રસ્‍ટોનું સંચાલન અને નિયમન એ સામાજિક અને કાનૂની માળખાનો એક અત્‍યંત સંવેદનશીલ હિસ્‍સો છે. મુંબઈ સાર્વજાનિક ટ્રસ્‍ટ અધિનિયમ, ૧૯૫૦ (જે હવે ગુજરાત સાર્વજાનિક ટ્રસ્‍ટ અધિનિયમ તરીકે ઓળખાય છે) તે હેઠળ સ્‍થાપિતઆ વ્‍યવસ્‍થાનો મૂળભૂત ઉદ્દેશ્‍ય જનહિત માટે દાનમાં આપેલી મિલકતોનું રક્ષણ કરવાનો છે.

તાજેતરના સમયમાં આ ક્ષેત્રમાં એક અત્‍યંત જાટિલ અને કાયદાની છટકબારીઓનો ગેરઉપયોગ કરતો 'ગોરખધંધો' વિકસ્‍યો છે, જેમાં ટ્રસ્‍ટની કિમતી સ્‍થાવર મિલકતોના સીધા વેચાણ પરના કડક નિયંત્રણોને બાયપાસ કરવા માટે 'સંચાલન પરિવર્તન' (Change of Management) ને એક હથિયાર તરીકે વાપરવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયામાં બહુમતી ટ્રસ્‍ટીઓના રાજીનામા અપાવી, નવા સભ્‍યોની નિમણૂક કરી આખું ટ્રસ્‍ટ આડકતરી રીતે 'વેચવામાં આવે છે, જે સાર્વજાનિક ટ્રસ્‍ટના મૂળભૂત સિદ્ધાંતો, ભાવનાઓ અને નૈતિકતાની વિરૂધ્‍ધ છે, તેથી બહુમતી ટ્રસ્‍ટીઓના રાજીનામા દ્વારા સંચાલનીય પરિવર્તન કાનૂની જોગવાઈઓનું ઉલ્‍લંઘન છે.

ઐતિહાસિક સંદર્ભે અને ગુજરાત સાર્વજાનિક ટ્રસ્‍ટ અધિનિયમનું માળખું

ભારતમાં જાહેર ટ્રસ્‍ટો માટે કોઈ કેન્‍દ્રીય કાયદો અસ્‍તિત્‍વમાં નથી, પરંતુ ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્ર જેવા રાજ્‍યોમાં ૧૯૫૦નો અધિનિયમ અત્‍યંત પ્રભાવી રીતે કાર્યરત છે.આ અધિનિયમની પ્રસ્‍તાવના જ સ્‍પષ્ટ કરે છે કે તેનો હેતુ જાહેર ધાર્મિક અને સખાવતી હેતુઓ માટેના ટ્રસ્‍ટોના વહીવટને વધુ સારીઅને સુચારૂ રીતે નિયંત્રિત કરવાનો છે.

કાયદાકીય લ્લષ્ટિકોણથી જોતા, ચેરિટેબલ ટ્રસ્‍ટ એ કોઈ ખાનગી પેઢી નથી પરંતુ એક સાર્વજાનિક સંસ્‍થા છે જેની અસ્‍કયામતો જનતાના લાભાર્થે હોય છે. કાયદાની કલમ ૯ મુજબ, ગરીબોની સહાય, શિક્ષણ, તબીબી રાહત અને સામાન્‍ય જાહેર ઉપયોગિતાના કોઈપણ ઉદ્દેશ્‍યને 'સખાવતી હેતુ' ગણવામાં આવે છે.

ટ્રસ્‍ટના રજીસ્‍ટ્રેશન માટેની પ્રક્રિયા અત્‍યંત સુવ્‍યવસ્‍થિત છે, જેમાં કલમ ૧૮ હેઠળ અરજી કરવી પડે છે અને કલમ ૧૯ હેઠળ ડેપ્‍યુટી અથવા આસિસ્‍ટન્‍ટ ચેરિટી કમિશનર દ્વારા પૂછપરછ કરવામાં આવે છે. આ તપાસમાં ટ્રસ્‍ટના હેતુઓ, ટ્રસ્‍ટીઓના નામ અને મિલકતોની વિગતોની ચકાસણી કરવામાં આવે છે અને ત્‍યારબાદ જ કલમ ૨૧ હેઠળ તેની નોંધણી સાર્વજાનિક ટ્રસ્‍ટ રજિસ્‍ટર (Schedule I) માં કરવામાં આવે છે. આ રજિસ્‍ટર એ ટ્રસ્‍ટના કાયદેસરના અસ્‍તિત્‍વનો પાયો છે.

આડકતરા વેચાણની મોડસ ઓપરેન્‍ડીઃ સંચાલન પરિવર્તન દ્વારા મિલ્‍કત હડપવાની વ્‍યૂહરચના

ટ્રસ્‍ટની મિલકતોનું સીધું વેચાણ અત્‍યંત કઠિન હોવાને કારણે ભૂમાફિયાઓ અને હિત ધરાવતા જૂથોએ એક નવી પદ્ધતિ અમલમાં મૂકી છે.

આ પદ્ધતિ કાયદાની કલમ ૨૨ ના દુરુપયોગ પર આધારિત છે, જે સામાન્‍ય રીતે ટ્રસ્‍ટીઓના નામમાં થતા ફેરફારોને નોંધવા માટે છે.

પ્રીમિયમ આધારિત રાજીનામા અને નવી નિમણુંક

જ્‍યારે કોઈ ટ્રસ્‍ટ પાસે કરોડોની જમીન હોય અને મૂળ ટ્રસ્‍ટીઓ તેને વ્‍યાપારી ધોરણે વાપરવા માંગતા હોય અથવા તો તેને રોકડમાં પરિવર્તિત કરવા માંગતા હોય, ત્‍યારે તેઓ સીધું વેચાણ કરવાને બદલે 'મેનેજમેન્‍ટ ટ્રાન્‍સફર' નો માર્ગ અપનાવે છે. આ પ્રક્રિયામાં 'ખરીદનાર' પક્ષ અસલ ટ્રસ્‍ટીઓને મોટી રકમ 'પ્રીમિયમ' તરીકે રોકડમાં ચૂકવે છે. તેના બદલામાં, અસલ ટ્રસ્‍ટીઓ ક્રમિક રીતે અથવા સામૂહિક રીતે રાજીનામા આપે છે.આ ખાલી પડેલી જગ્‍યાઓ પર નવા પક્ષના સભ્‍યોની નિમણૂક કરવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયાને ટ્રસ્‍ટના બંધારણ (Trust Deed) મુજબની લોકશાહી પ્રક્રિયા તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે, પરંતુ તેની પાછળનો આશય ટ્રસ્‍ટની મિલકતો પર કબજો મેળવવાનો હોય છે.

ફેરફાર રિપોર્ટની નોંધણી (Change Report)ની પ્રક્રિયા

કલમ રર મુજબ, જ્‍યારે પણ ટ્રસ્‍ટીઓના નામમાં કે મિલકતમાં ફેરફાર થાય, ત્‍યારે ૯૦ દિવસમાં તેની જાણ ચેરિટી કમિશનરને કરવી પડે છે. આ ફેરફાર રિપોર્ટ (જેને ફેરફાર અહેવાલ પણ કહેવાય છે) ની તપાસ દરમિયાન આસિસ્‍ટન્‍ટ અથવા ડેપ્‍યુટી ચેરિટી કમિશનર માત્ર એ બાબતની ચકાસણી કરે છે કે શું ફેરફાર ખરેખર થયો છે અને શું તે ટ્રસ્‍ટના બંધારણ મુજબ છે. અહીં જ મુખ્‍ય સમસ્‍યા સર્જાય છે, કારણ કે કાયદાકીય રીતે આ તપાસનો વ્‍યાપ મર્યાદિત હોવાથી, જો કાગળો પર બધું યોગ્‍ય દેખાતું હોય, તો અધિકારીઓ તેને મંજૂર કરી દે છે.

કેવી રીતે દુરૂપયોગ થાય છે તે જોઇએ તો

ટ્રસ્‍ટ ડીડમાં મોડ ઓફ સકસેશન એટલે કે અનુગામી ટ્રસ્‍ટીઓ નિમવાની રીતની જોગવાઈનો ગેરલાભ લઈ ટ્રસ્‍ટના કર્તાહર્તા સમાહર્તા ટ્રસ્‍ટી શામ, દામ, દંડથી અન્‍ય ટ્રસ્‍ટીઓના રાજીનામા લખાવીને તેની જગ્‍યાએ પ્રિમીયમ દઇને આવતા ટ્રસ્‍ટીઓને લેવામાં આવે છે અને આવા પ્રિમીયમ દઈને આવતા ટ્રસ્‍ટીઓ તે ટ્રસ્‍ટમાં બહુમતીએ દાખલ થાય છે. તેથી ટ્રસ્‍ટનો તમામ વહિવટ નવા ટ્રસ્‍ટીઓના હાથમાં આવે છે અને ટ્રસ્‍ટની મિલ્‍કત વેચવાની પરવાનગી માંગી અથવા તો અન્‍ય રીતે ટ્રસ્‍ટની મિલ્‍કતમાંથી ઉપાર્જન કરી નફો રળતા હોય છે અને નવા ટ્રસ્‍ટીઓએ આપેલ પ્રિમીયમની રકમ કરતા અનેક ગણી રકમ રળતા હોય છે. તેવા અને દાખલાઓ છે જે ટ્રસ્‍ટના મૂળભુત સિધ્‍ધાંતો વિરૂધ્‍ધ છે.

કલમ-૩૬ નો અવરોધ અને શા માટે આડકતરો માર્ગ અપનાવાય છે ?

સાર્વજાનિક ટ્રસ્‍ટ અધિનિયમની કલમ ૩૬ એ ટ્રસ્‍ટની મિલકતના સંરક્ષણ માટેનો સૌથી મજબૂત કિલ્‍લો છે. તે સ્‍પષ્ટપણે જણાવે છે કે ચેરિટી કમિશનરની પૂર્વ મંજૂરી વિના ટ્રસ્‍ટની કોઈપણ સ્‍થાવર મિલકત વેચી શકાતી નથી, ગીરો મૂકી શકાતી નથી કે ૩ વર્ષથી વધુ સમય માટે ભાડાપટ્ટે આપી શકાતી નથી.

ચેરિટી કમિશનર કલમ ૩૬ હેઠળ મંજૂરી આપતા પહેલા નીચેની કડક શરતોનું પાલન કરે છે.૧.ટ્રસ્‍ટનું હિતઃ શું વેચાણ ખરેખર ટ્રસ્‍ટના હિત કે વિકાસ માટે જરૂરી છે?. ૨.જાહેર હરાજી (Public Auction) સુપ્રીમ કોર્ટે 'વેંકટરાયુલુ નાયડુ ચેરિટીઝ' કેસમાં ઠરાવ્‍યું છે તેમ, ટ્રસ્‍ટની મિલકતનું વેચાણ મહત્તમ કિમત મેળવવા માટે જાહેર હરાજી દ્વારા જ થવું જોઈએ. ખાનગી વાટાઘાટો દ્વારા વેચાણને ભ્રષ્ટાચારની નિશાની ગણવામાં આવે છે.૩.વેલ્‍યુએશન રિપોર્ટઃસરકારી માન્‍ય વેલ્‍યુઅર દ્વારા મિલકતનું બજાર મૂલ્‍ય નક્કી કરાવવું પડે છે. આ કડક શરતોને કારણે બિલ્‍ડરો કે રોકાણકારો માટે ટ્રસ્‍ટની જમીન સીધી રીતે ખરીદવી નફાકારક રહેતી નથી, કારણ કે હરાજીમાં ભાવ વધી જવાની શક્‍યતા રહે છે અને તમામ નાણાં ટ્રસ્‍ટના બેંક ખાતામાં જમા કરવા પડે છે, જેનો ઉપયોગ માત્ર ટ્રસ્‍ટના હેતુઓ માટે જ થઈ શકે છે. આથી, ટ્રસ્‍ટીઓને અંગત લાભ આપવા માટે 'મેનેજમેન્‍ટ ટ્રાન્‍સફર' એ સૌથી અનુકૂળ રસ્‍તો બની જાય છે, જ્‍યાં મિલકત કાગળ પર ટ્રસ્‍ટની જ રહે છે, પરંતુ તેનો વહીવટ અને ભોગવટો બદલાઈ જાય છે.જો કે ચેરિટી કમિશ્નર તંત્ર ઉચ્‍ચ રકમની લાંચ લઇ અથવા રાજકારણીઓની ઉપરથી આવતી ભલામણના આધારે ભ્રષ્ટાચાર આચરી કલમ-૩૬ હેઠળ ટ્રસ્‍ટની મિલ્‍કતો વેચવાની મંજુરીઓ સામાન્‍ય બાબત બની ગઇ છે.

ટ્રસ્‍ટ અધિનિયમમાં કેટલીક જોગવાઈની ખામીઓ

કલમ-૩૬ હેઠળ ટ્રસ્‍ટની મિલ્‍કત વેચાણ થયા પછી વેચાણના હેતુ મુજબ વેચાણની રકમનો ઉપયોગ થયો છે કેકેમ? તે નિﾍતિ કરવા અંગે કોઇ જોગવાઇ નથી કે ચેરિટી કમિશ્નર તંત્ર વેચાણની રકમનો પ્રોપર એન્‍ડ યુઝ થયો છે કે કેમ તેની કોઇ તપાસ કરતું નથી.

ટ્રસ્‍ટના કાયદાઓમાંચેરિટી કમિશ્નરની સત્તાઓ મર્યાદિત હોઇ કાયદાનો ભંગ કરી ટ્રસ્‍ટને નુકશાન કરનાર ટ્રસ્‍ટીઓ ઉપર અસરકારક ફોજદારી કાર્યવાહી કે દિવાની કાર્યવાહી કરી ટ્રસ્‍ટીઓ પાસેથી નુકશાનીની રકમ વસુલ કરવા માટે ટ્રસ્‍ટીઓની મિલ્‍કત જપ્ત કરી વેચાણ કરવા સુધીની કાર્યવાહી કરવાની સત્તાઓ નથી, જેનો ટ્રસ્‍ટીઓ ગેરલાભ લઇ રહ્યા છે.

પ્રવર્તમાન કાર્યરત ટ્રસ્‍ટીઓ અન્‍ય ટ્રસ્‍ટીઓની નિમણુંક કરી ખાલી જગ્‍યા ભરવાની જોગવાઈ ટ્રસ્‍ટડીડના મોડ ઓફ સેકસેશમાં હોય છે. જેનો ગેરલાભ લઇ કરોડોની મિલ્‍કત ધરાવતા ટ્રસ્‍ટના ટ્રસ્‍ટીઓ મિલ્‍કત વેચાણ કરવાને બદલે નવા બહુમતી ટ્રસ્‍ટીઓની નિમણુંક કરી ટ્રસ્‍ટનું આડકતરુ વેચાણ કરે છે, તેને બદલે રાજીનામા આપતા ટ્રસ્‍ટીઓ સામે નવા આવનાર ટ્રસ્‍ટીઓની સામાજીક દરજ્‍જો અને આર્થીક વર્તણુંક અંગેની વિસ્‍તૃત માહિતી એકત્રીત કરી નવા ટ્રસ્‍ટીઓને દાખલ કરવા જોઈએ. ટ્રસ્‍ટનો ગેરલાભ લેવાના ઇરાદાથી આવનાર ટ્રસ્‍ટીઓને દાખલ કરવા જોઇએ નહી તેવી જોગવાઈ હોવી આવશ્‍યક ??.

બહુમતી ટ્રસ્‍ટીઓના એકી સાથે આવેલા રાજીનામા શંકાની દ્રષ્ટિએ જોવા જોઈએ. તેની જગ્‍યાએ નવા આવતા બહુમતી ટ્રસ્‍ટીઓની આઇબી દ્વારા રીપોર્ટ મંગાવવાની જોગવાઈ હોવી જોઇએ. નવા આવનાર બહુમતી ટ્રસ્‍ટીઓના આઇબીના રીપોટ ધ્‍યાને લઇ ટ્રસ્‍ટી તરીકે દાખલ કરવા કે ન કરવા તેનો યોગ્‍ય નિર્ણય કરવાની જોગવાઈ હોવી જોઈએ.

ટ્રસ્‍ટીઓ ટ્રસ્‍ટની મિલ્‍કતો રોકડ પ્રિમીયમ લઇને ભાડે આપે છે અથવા રોકડ રકમ મેળવીને ભાડા વગર વાપરવા આપે છે તેનું બજાર ભાવે મુલ્‍યાંકન કરી ટ્રસ્‍ટીઓની જવાબદારી નક્કી કરવી જોઇએ અને ટ્રસ્‍ટીઓ પાસેથી ટ્રસ્‍ટને થયેલ નુકશાનીની રકમ વસુલ કરવી જોઇએ અને ટ્રસ્‍ટી તરીકે ગેરલાયક ઠેરવવાની જોગવાઇ અનિવાર્ય છે અન્‍યથા ટ્રસ્‍ટીઓ ટ્રસ્‍ટની મિલ્‍કતમાંથી રોકડ રકમો મેળવતા રહેશે અને લાભાર્થીને મળવાપાત્ર લાભોથી વંચીત રાખવામાં ટ્રસ્‍ટીઓ સફળ થશે.

નાણાકીય અનિયમિતતાઓ અને ટેકસ ઈવેઝન

(Tax Evasion) ના સાધન તરીકે ટ્રસ્‍ટો

સાર્વજાનિક ટ્રસ્‍ટોને આવકવેરા અધિનિયમ હેઠળ મળતી કરમુક્‍તિ (Exemption) પણ આ ગોરખધંધા પાછળનું એક મોટું ચાલકબળ છે.જ્‍યારે કોઈ ટ્રસ્‍ટનું ‘વેચાણ' થાય છે, ત્‍યારે ઘણીવાર તેનો ઉપયોગ 'બ્‍લેક મની' ને વ્‍હાઇટ કરવા માટેના માધ્‍યમ તરીકે કરવામાં આવે છે.

સીટીઝન ઓડિટ અને કાયદાકીય નિષ્‍ણાતોના મતે, ટ્રસ્‍ટોમાં થતું આ રોકડનું હસ્‍તાંતરણ એ રાષ્ટ્રના અર્થતંત્રને નુકસાન પહોંચાડતો ગંભીર ગુનો છે. કોબ્રાપોસ્‍ટ જેવા પ્‍લેટફોર્મ દ્વારા થયેલા ખુલાસા મુજબ, ડીએચએફએલ (DHFL) જેવા મોટા કોર્પોરેટ ગૃહોએ પણ શેલ કંપનીઓ અને ટ્રસ્‍ટો દ્વારા કરોડો રૂપિયાની હેરાફેરી કરી છે.

બહુમતી ટ્રસ્‍ટીઓના રાજીનામાં અપાવી, નવા સભ્‍યોની નિમણૂંક કરી આખું ટ્રસ્‍ટ આડકતરી રીતે 'વેચવામાં' આવે છે. આવા વેચાણમાં રોકડમાં થતી લેતીદેતી પ્રિવેન્‍સન ઓફ મની લોન્‍ડરીંગ એટ હેઠળ ગુન્‍હો બનતા હોવા છતા ચેરિટી કમિશ્નર તરફથી ઈડી ને કેસ રીફર કરવામાં આવતા નથી તે મેળ મિલાપીપણાની નિશાની છે.

સામાજિક અસરો અને ‘ગોરખધંધા'ના પરિણામો

ટ્રસ્‍ટોના આડકતરા વેચાણની સીધી અસર સમાજના નબળા વર્ગો પર પડે છે. જ્‍યારે કોઈ શિક્ષણ કે આરોગ્‍ય ટ્રસ્‍ટનો કબજો બિલ્‍ડર જૂથ પાસે જાય છે, ત્‍યારે તે સંસ્‍થાની સેવાઓ મોંઘી બચે છે અથવા તો બંધ કરી દેવામાં આવે છે.

૧.લોકવિશ્વાસનું ધોવાણઃ દાન આપનારા લોકોનો વિશ્વાસ તૂટે છે જ્‍યારે તેમને ખબર પડે છે કે તેમણે આપેલી જમીન કે નાણાંનો ઉપયોગ કોઈની ખાનગી એસ્‍ટેટ બનાવવા માટે થઈ રહ્યો છે.

૨.કાયદાકીય અરાજકતાઃ જ્‍યારે હજારો ટ્રસ્‍ટો માત્ર કાગળ પર ચાલતા હોય અને તેમનો વાસ્‍તવિક સોદો થતો હોય, ત્‍યારે કાયદાનું શાસન નબળું પડે છે.

૩.ગુજરાત યુનિવર્સિટી ટ્રસ્‍ટ જેવો વિવાદઃ તાજેતરમાં ગુજરાત યુનિવર્સિટી ટ્રસ્‍ટના વહીવટ માટે પણ ચેરિટી કમિશનરે સુઓ-મોટુ (Suo Motu) નોટિસ જારી કરી છે, જે દર્શાવે છે કે મોટા શૈક્ષણિક ટ્રસ્‍ટોમાં પણ વહીવટી સ્‍પષ્ટતાનો અભાવ હોઈ શકે છે.

ભવિષ્‍યની રાહ અને સૂચિત સુધારાઓ

ટ્રસ્‍ટોના સંચાલન પરિવર્તનના નામે ચાલતા વેચાણને અટકાવવા માટે નીચે મુજબના પગલાં લેવા અનિવાર્ય જણાય છેઃ

ફેરફાર રિપોર્ટમાં આર્થિક તપાસઃ જ્‍યારે પણ બહુમતી ટ્રસ્‍ટીઓ એકસાથે બદલાય, ત્‍યારે તેમની આર્થિક લેવડ-દેવડની તપાસ માટે અલગ વિન્‍ગ હોવી જોઈએ. જાહેર નોટિસનું ફરજિયાત પાલનઃ કોઈપણ ફેરફાર રિપોર્ટ મંજૂર કરતા પહેલા જે તે વિસ્‍તારમાં અને સમાચાર પત્રોમાં જાહેરાત આપવી ફરજિયાત બનાવવી જોઈએ જેથી હિત ધરાવતી વ્‍યક્‍તિઓ વાંધા ઉઠાવી શકે.

ટ્રસ્‍ટીઓની લાયકાતઃ ટ્રસ્‍ટી બનવા માટે ચોક્કસ લાયકાત અને ચારિત્ર્યના માપદંડો નક્કી કરવા જોઈએ, અને જેઓ ગુનાહિત પૃષ્ઠભૂમિ ધરાવતા હોય તેમને કલમ ૪૭-એએ હેઠળ દૂર કરવા જોઈએ. ઓડિટિંગ અને દેખરેખઃ વાર્ષિક ઓડિટ રિપોર્ટ અને બજેટ સબમિટ ન કરનારા ટ્રસ્‍ટો સામે કડક દંડની જોગવાઈ હોવી જોઈએ.

ગુજરાતમાં ચેરિટેબલ ટ્રસ્‍ટોના વહીવટી પરિવર્તન દ્વારા આડકતરી રીતે થતા મિલકત હસ્‍તાંતરણનો ‘ગોરખધંધો' એ કાયદાની ઉદારતા અને વહીવટી મર્યાદાઓનું પરિણામ છે. ટ્રસ્‍ટીઓ જ્‍યારે 'ટ્રસ્‍ટી' તરીકે મટીને 'માલિક' બનવાનો પ્રયત્‍ન કરે છે ત્‍યારે જનહિત જોખમાય છે. જોકે સરકારની ડિજિટાઈઝેશન અને માળખાગત સુધારાની પ્રક્રિયા પ્રશંસનીય છે, પરંતુ કલમ ૨૨ હેઠળની તપાસને વધુ તીક્ષ્ણ અને હેતુપૂર્ણ બનાવવી એ સમયની માંગ છે. સાર્વજાનિક મિલકત એ ભગવાનની મિલકત સમાન છે અને તેની રક્ષા કરવી એ ચેરિટી કમિશનરેટ અને જાગૃત નાગરિકોની સામૂહિક જવાબદારી છે.

કાનૂની જોગવાઈઓનો ચુસ્‍ત અમલ અને નૈતિક મૂલ્‍યોનું જતન જ આ કુપ્રથાને જડમૂળથી ઉખાડી ફેંકવામાં મદદરૂપ થશે.

અહેવાલ

કાયદેઆઝામ

ડો.પુરૂષોત્તમ પીપળીયા

મો.૯૪૨૭૨ ૨૦૫૪૪