તા. ૨૮ સપ્ટેમ્બર ર૦ર૪ વિક્રમ સંવત ર૦૮૦ ભાદરવા વદ - ૧૧, શનિવાર
ડ્રગ ઍબ્યુઝઃ યુવા પેઢી માટે ઍક ભ્રમ અને ભયાનક વાસ્તવિકતા
તબીબી જરૂરિયાત વિના દવાઓ કે નશીલા પદાર્થોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે ત્યારે તેને ડ્રગ એબ્યુઝ કહેવામાં આવે છે.: કેટલીકવાર વિદ્યાર્થીઓ ઉત્સુકતા, મોજ-મસ્તી, મિત્રોના દબાણ અથવા માનસિક તણાવને કારણે નશીલા પદાર્થોનો ઉપયોગ શરૂ કરે છે. : ડ્રગ્સથી યાદશક્તિ ઘટવી, હાઇ બ્લડ પ્રેશર, હાર્ટ એટેકનું જોખમ, ફેફસાંના ગંભીર રોગો, લીવર ફેલ્યોર જેવા ગંભીત રોગો થઈ શકે છે. : ડ્રગ એડિકશન એક રોગ છે અને તેની સારવાર સંપૂર્ણપણે શક્ય છે.
આજના સમયમાં યુવાનોમાં ડ્રગ્સનું દૂષણ એક ગંભીર સમસ્યા બની ગયું છે. ખાસ કરીને ૧૮ થી ૨૫ વર્ષની વયના લાખો યુવાનો વિશ્વભરમાં આ શારીરિક અને માનસિક જાળનો શિકાર બની રહ્યા છે. નશો મેળવવા, આનંદ અનુભવવા કે માનસિક સ્થિતિ બદલવા માટે જ્યારે કોઈપણ તબીબી જરૂરિયાત વિના દવાઓ કે નશીલા પદાર્થોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે ત્યારે તેને ડ્રગ એબ્યુઝ કહેવામાં આવે છે. આ માત્ર કોઈ એક વ્યક્તિની અંગત સમસ્યા નથી પરંતુ તે પરિવાર, સમાજ અને રાષ્ટ્ર માટે એક ગંભીર પડકાર છે.
કોલેજ જીવન એ વ્યક્તિના જીવનનો એવો તબક્કો છે જ્યાં તે કિશોરાવસ્થામાંથી પુખ્તાવસ્થામાં પ્રવેશ કરે છે. આ સમયે નવી સ્વતંત્રતા, નવા મિત્રો અને કારકિર્દીની શરૂઆત જેવી હકારાત્મક બાબતો જોવા મળે છે. પરંતુ સિક્કાની બીજી બાજુએ અભ્યાસનું દબાણ, ભવિષ્યની ચિતા અને સામાજિક અપેક્ષાઓનું ભારે દબાણ પણ રહેલું છે. આવા તણાવપૂર્ણ સંજોગોમાં કેટલીકવાર વિદ્યાર્થીઓ ઉત્સુકતા, મોજ-મસ્તી, મિત્રોના દબાણ અથવા માનસિક તણાવને કારણે નશીલા પદાર્થોનો ઉપયોગ શરૂ કરે છે.
આજના યુવાનોને ડ્રગ્સ તરફ ધકેલતા પરિબળોને બે ભાગમાં વહેંચી શકાય. એક આંતરિક દબાણ કે જેમાં નવી વસ્તુઓ અજમાવવાની સ્વાભાવિક ઈચ્છા, પરીક્ષા કે કારકિર્દીના તણાવમાંથી ભાગવાની વૃત્તિ અને હોસ્ટેલ જીવનમાં અનુભવાતી એકલતા હોય શકે છે. જ્યારે બીજી બાહ્ય ખેંચાણ કે જેમાં મિત્રોનું દબાણ અને મીડિયા તથા ફિલ્મોમાં ડ્રગ્સને સ્ટેટસ સિમ્બોલ તરીકે દર્શાવતો ખોટો પ્રભાવ હોય શકે છે. આ સંજોગોમાં 'માત્ર એક વાર અજમાવવા' માટે થયેલો પ્રયોગ ધીમે ધીમે ભયાનક વ્યસનમાં ફેરવાઈ જાય છે.
નશીલા પદાર્થો મુખ્યત્વે વિવિધ સ્વરૂપમાં જોવા મળે છે જેમ કે કુદરતી ડ્રગ્સ (ગાંજો, અફીણ, ચરસ) અને રસાયણોમાંથી બનતા કૃત્રિમ ડ્રગ્સ. આ ઉપરાંત કોકેન જેવા ઉત્તેજક ડ્રગ્સ મગજને વધુ સક્રિય કરે છે. જ્યારે ઊંઘની ગોળીઓ કે પેઈનકિલર્સ મગજની ગતિ ધીમી કરે છે. જ્યારે વ્યક્તિ ડ્રગ્સ લે છે ત્યારે મગજમાં કૃત્રિમ આનંદ અને ઉત્તેજનાનો સ્ફોટ થાય છે. ધીમે ધીમે મગજ આ રસાયણોથી ટેવાઈ જાય છે અને સમાન આનંદ મેળવવા માટે વધુ માત્રામાં ડ્રગ્સની જરૂર પડે છે. છેવટે નૈસર્ગિક આનંદની ક્ષમતા નાશ પામે છે અને વ્યક્તિ ઊંડા ડિપ્રેશનમાં ધકેલાય છે. મજાથી શરૂ થયેલી આ સફર વારંવારના ઉપયોગથી સંપૂર્ણ વ્યસનમાં પરિણમે છે અને અંતે વ્યક્તિ ડ્રગ્સ વગર રહી જ ન શકે તેવી લાચારી અનુભવે છે.
ડ્રગ્સનું સેવન વ્યક્તિને ચારેતરફથી બરબાદ કરે છે. વ્યક્તિનો શારીરિક, માનસિક અને સામાજિક વિનાશ કરી નાંખે છે. ડ્રગ્સથી યાદશક્તિ ઘટે છે, બ્લડ પ્રેશર વધે છે અને હાર્ટ એટેકનું જોખમ ઊભું થાય છે. ફેફસાંના ગંભીર રોગો અને ઝેરી રસાયણોના કારણે લીવર ફેલ્યોર થઈ શકે છે. શરીરની સામાન્ય રોગો સામે લડવાની રોગપ્રતિકારક શક્તિ નાશ પામે છે. જ્યારે માનસિક અસરોમાં શોર્ટ-ટર્મમાં આનંદનો ખોટો અનુભવ થાય છે પરંતુ લાંબા ગાળે વ્યક્તિ સતત ડિપ્રેશન, ચિંતા, અકારણ ગુસ્સો અને ભ્રમનો શિકાર બને છે. ગંભીર તબક્કે આત્મહત્યાના વિચારો પણ આવે છે. એજ રીતે સામાજિક અને આર્થિક પતનની વાત કરીએતો શૈક્ષણિક જીવનમાં નિષ્ફળતા મળે છે અને તેજસ્વી કારકિર્દીનો અંત આવે છે. માતા-પિતા સાથે ઝઘડા વધે છે અને સારા મિત્રો દૂર થાય છે. મોંઘા ડ્રગ્સ ખરીદવા માટે યુવાન દેવામાં ફસાય છે અને અંતે ચોરી કે ગુનાહિત પ્રવૃત્તિઓ તરફ વળે છે.
આ ભયાનક ડ્રગ્સના ભયસૂચક સંકેતો અને બચાવના ઉપાયોની વાત કરીએ તો લાલ આંખો, અચાનક વજન ઘટવું, એકાંત પસંદ કરવું, ખોટું બોલવું અને પૈસાની માંગ અસામાન્ય રીતે વધવી જેવા લક્ષણો જો પરિવાર કે મિત્રો જુએ તો તે વ્યસનના ભયસૂચક સંકેતો હોઈ શકે છે. આ જાળમાંથી બચવા માટે યુવાનોએ ના કહેવાની કળા અને હિમત વિકસાવવી જોઈએ. સારા મિત્રોની પસંદગી, સમયનું આયોજન અને તણાવ દૂર કરવા માટે યોગ, ધ્યાન કે રમતગમતનો સહારો લેવો અત્યંત જરૂરી છે. જરૂર પડ્યે માનસિક સમસ્યાઓ માટે નિષ્ણાતો પાસે કાઉન્સેલિંગ કરાવવામાં સંકોચ ન રાખવો જોઈએ. ડ્રગ એડિકશન એક રોગ છે અને તેની સારવાર સંપૂર્ણપણે શક્ય છે. તબીબી પ્રક્રિયા દ્વારા શરીરમાંથી ઝેરી તત્વો દૂર કરવા મનોવૈજ્ઞાનિક કાઉન્સેલિંગ, સપોર્ટ ગ્રુપ અને પુનર્વસન કેન્દ્રોની મદદથી સ્વસ્થ જીવનશૈલી તરફ પાછા ફરી શકાય છે. આ માટે કોલેજો અને સંસ્થાઓએ પણ જવાબદારી લેવી પડશે. કેમ્પસમાં એન્ટી-ડ્રગ અભિયાન, રમતગમતની પ્રવૃત્તિઓ અને ગુપ્ત કાઉન્સેલિગ સેન્ટર દ્વારા યુવાનોને સકારાત્મક દિશામાં વાળી શકાય છે. ડ્રગ્સ થોડા સમય માટે આનંદ ચોક્કસ આપે છે પરંતુ તે શિક્ષણ, સ્વાસ્થ્ય, સંબંધો અને ભવિષ્યને કાયમી નુકસાન પહોંચાડે છે. યુવાની એ સપનાઓ અને સર્જનાત્મકતાનો સમય છે તેને ઘાતક રસાયણોમાં નષ્ટ ન કરવો જોઈએ. સાચી સફળતા કોઈ ક્ષણિક નશામાં નહીં પરંતુ જ્ઞાન, સંયમ અને સારા નિર્ણયો લેવામાં રહેલી છે.
છેલ્લા ૬ વર્ષમાં ગુજરાતમાંથી ૧.૩૦ લાખ કિલોથી વધુ ડ્રગ્સ ઝડપાયું!
ગુજરાતમાં યુવાનોમાં ડ્રગ્સ (માદક પદાર્થો) નું પ્રમાણ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ચિતાજનક સ્તરે વધ્યું છે. રાજ્યનો ૧૬૦૦ કિલોમીટર લાંબો દરિયા કિનારો ડ્રગ માફિયાઓ માટે સપ્લાય રૂટ બનવાના કારણે અને સિન્થેટિક ડ્રગ્સની સરળ ઉપલબ્ધતાને લીધે શહેરી તેમજ ગ્રામીણ વિસ્તારોના યુવાનો આ દૂષણનો ભોગ બની રહ્યા છે. ગુજરાત ડ્રગ્સ લેન્ડિંગ માફિયાઓ માટે હબ બની ગયું છે. ૨૦૨૦ થી ૨૦૨૫ એમ ૬ વર્ષમાં ગુજરાતમાંથી ૧.૩૦ લાખ કિલોથી વધુ ડ્રગ્સ ઝડપાયું છે. જેમાં ૭૧,૪૮૭ કિલો ગાંજા, ૫૬,૪૭૭ કિલો અફીણ, ૨૦૪ કિલો કોકેઇન અને ૨૦૪૭ કિલો સિન્થેટિક ડ્રગ્સનો સમાવેશ થાય છે. જોકે ગુજરાત પોલીસ અને સુરક્ષા એજન્સીઓએ ડ્રગ્સ જપ્ત કરીને યુવાનો સુધી પહોંચતું અટકાવ્યું છે. ડ્રગ્સ હેરાફેરી નેટવર્કને તોડવા માટે ૫ વર્ષમાં ૩,૭૦૦થી વધુ ગુના નોંધી ૫,૦૦૦થી વધુ આરોપીઓની ધરપકડ કરાઈ છે. વર્ષ ૨૦૨૪ થી ૨૦૨૬ વચ્ચે જ રૂ. ૩,૭૨૭ કરોડનું ડ્રગ્સ જપ્ત થયું હતું અને આશરે ૧,૬૪૭ ગુના નોંધાયા હતા.
યુવાનોમાં એમ.ડી. ડ્રગ્સ (MePedrone), ચરસ, ગાંજો, અફીણ અને મેડિકલ સિડેટિવ્સ (નશાકારક દવાઓ) નું સેવન સૌથી વધુ જોવા મળી રહ્યું છે. ચિતાજનક બાબત એ છે કે યુવતીઓ અને મહિલાઓમાં પણ નશાખોરીનું પ્રમાણ અંદાજે ૩૦ ટકા જેટલું વધ્યું હોવાનું રિપોર્ટ્સ દર્શાવે છે. પાકિસ્તાન અને અફઘાનિસ્તાનથી દરિયાઈ માર્ગે આવતું ડ્રગ્સ ગુજરાતના દરિયાકાંઠે (ખાસ કરીને કચ્છ, જામનગર અને પોરબંદર) આવતું હોવાથી ગુજરાત સુરક્ષા એજન્સીઓની પ્રાથમિકતા પર રહ્યું છે. સરકાર પણ ગંભીર પગલા ભરી રહી છે જે મુજબ ગુજરાત સરકારે ‘‘એન્ટી નાર્કોટિક્સ ટાસ્ક ફોર્સ'' (ANTF) ની રચના કરી સ્થાનિક સ્તરે વેચાણ અટકાવવા કડક કાર્યવાહી હાથ ધરી છે. ડ્રગ્સની સચોટ બાતમી આપનાર નાગરિકોને પ્રોત્સાહન આપવા માટે ‘‘ડ્રગ રિવોર્ડ'' નીતિ અમલમાં મૂકનાર ગુજરાત પ્રથમ રાજ્ય બન્યું છે. અમદાવાદ, સુરત, વડોદરા અને રાજકોટ જેવા મોટા શહેરોમાં સરકારી અને બિનસરકારી વ્યસનમુક્તિ કેન્દ્રો કાર્યરત છે જ્યાં દર વર્ષે હજારો યુવાનો સારવાર માટે નોંધાય છે.
ગુજરાતના ૧૮ થી ૩૦ ટકા યુવાનો નશીલા પદાર્થના બંધાણી
ગુજરાતમાં યુવાનોમાં ડ્રગ્સ અને અન્ય નશીલા પદાર્થોના દુરુપયોગ અંગે ચિતા વધી રહી છે. જોકે સમગ્ર રાજ્ય માટે યુવાનોમાં ડ્રગ્સના ઉપયોગની ચોક્કસ સત્તાવાર ટકાવારી ઉપલબ્ધ નથી. વિવિધ સ્થાનિક અભ્યાસોમાં ૧૮ થી ૩૦ ટકા સુધી પદાર્થના દુરુપયોગનું પ્રમાણ નોંધાયું છે જેમાં તમાકુ અને અન્ય નશીલા પદાર્થોનો સમાવેશ થાય છે. જોકે ગુજરાત માટે માત્ર યુવાનોમાં ગેરકાયદેસર ડ્રગ્સનો ઉપયોગ કેટલા ટકા છે તે દર્શાવતા રાજ્યવ્યાપી સત્તાવાર આંકડા ઉપલબ્ધ નથી. તેથી કોઈ ચોક્કસ ટકાવારી જણાવવી યોગ્ય નથી. પરંતુ ઉપલબ્ધ અભ્યાસો અને અહેવાલો મુજબ સુરેન્દ્રનગર જિલ્લામાં થયેલા એક અભ્યાસમાં ૬૦૦ કિશોરો (ગ્રામ્ય અને શહેરી) પૈકી ૩૦.૧૭ ટકા માં કોઈને કોઈ પ્રકારના પદાર્થો જેવાકે તમાકુ, તેમજ અન્ય નશીલા પદાર્થોનું વ્યસન કરતા જોવા મળ્યા હતા. આ અભ્યાસ સમગ્ર ગુજરાતનું પ્રતિનિધિત્વ કરતો નથી પરંતુ સમસ્યાની ગંભીરતા દર્શાવે છે. એજ રીતે વડોદરાના ૧૬-૨૨ વર્ષના વિદ્યાર્થીઓ પર થયેલા અભ્યાસમાં લગભગ ૧૮ ટકા વિદ્યાર્થીઓમાં ડ્રગ અથવા નશીલા પદાર્થોના દુરુપયોગનું પ્રમાણ નોંધાયું હતું. તાજેતરના અહેવાલો અનુસાર ગુજરાતમાં ખાસ કરીને પ્રિસ્ક્રિપ્શન દવાઓ, ગાંજો, ચરસ અને અન્ય નશીલા પદાર્થોના ઉપયોગ અંગે ચિતા વધી રહી છે અને વ્યસનમુક્તિ નિષ્ણાતો યુવાનોમાં વધતા વલણ તરફ ધ્યાન દોરી રહ્યા છે.
રાજકોટ અને સૌરાષ્ટ્રમાં પોલીસ દ્વારા ણ્ડ્ફશ એક્ટ હેઠળ ડ્રગ્સ સંબંધિત કેસોમાં સતત કાર્યવાહી કરવામાં આવી રહી છે જે સમસ્યાની ગંભીરતા દર્શાવે છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં સૌરાષ્ટ્રના વિવિધ જિલ્લાઓમાં ગાંજો, ચરસ અને અન્ય નશીલા પદાર્થોની મોટી માત્રામાં જપ્તી થઈ છે જે આ વિસ્તારમાં ડ્રગ્સની હેરફેર અને ઉપલબ્ધતા અંગે ચિતા ઉભી કરે છે. નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ ગુજરાતમાં ખાસ કરીને શૈક્ષણિક દબાણ અને અન્ય માનસિક કારણોને કારણે યુવાનોમાં પ્રિસ્ક્રિપ્શન દવાઓ સહિત વિવિધ નશીલા પદાર્થોના દુરુપયોગનું પ્રમાણ વધી રહ્યું છે. જોકે સમગ્ર ગુજરાતમાં પોલીસ અને સ્થાનિક વહીવટીતંત્ર કોલેજો અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં જાગૃતિ અભિયાન, કાઉન્સેલિગ અને સંકલિત કાર્યવાહી પર ભાર મૂકી રહ્યા છે જેથી યુવાનોને વ્યસનથી બચાવી શકાય.
પ્રશાંત બક્ષી
૭૯૯૦૫૫૮૪૬૯
(2:27 PM IST)
