સવિતાબેન નાનજીભાઇ મહેતા (દીદીજી)નું મનોવિજ્ઞાનના સિધ્ધાંતોને અનુસરતું જીવન
દીદીજીનું પ્રેરક જીવન કે જે માનવને સમરસતાની દ્રષ્ટિએ મૂળભૂત શિક્ષણ તથા આત્મસમર્પણની ભાવના શીખવે છે
પોરબંદર, તા. ૩૦: મનુષ્યના વિકાસ માટે વારસો અને વાતાવરણ ખૂબ મોટો ભાગ ભજવે છે માનવ એક સામાજિક પ્રાણી હોવાથી અન્ય પ્રાણી સળષ્ટિ કરતા તે વધારે બુદ્ધિ ધરાવે છે વિચારો કરી શકે છે, મનન કરી શકે છે, ચિંતન કરી શકે છે અને એ માટે જે કર્મની જરૂર છે.
હર્બટ સ્પેન્સરના શબ્દોમાં કહીએ તો શિક્ષણ એટલે સંપૂર્ણ મનુષ્યતત્ત્વનો, માનવતાનો અને વ્યક્તિત્વનો વિકાસ એક સંપૂર્ણ જીવન માટેની તૈયારી.
શાષાોનું વાંચન કરી એના ઉપર વિવાદ કરવો સહેલો છે પરંતુ સનાતન સત્યનું નિદિત્યાસન કરી કોઈના હૃદય સુધી પહોંચાડવાની પ્રક્રિયા ધારીએ એટલી સહેલી નથી પરિવારની અનેક પેઢીઓની પ્રતીક્ષા પછી સંસ્કાર અને સંસ્કળતિને સમર્પિત એવા સંતાનની પ્રાપ્તિ થતી હોય છે કંઈક આવા જ હતા આપણા પૂજ્ય શ્રી આદરણીય સવિતા દીદી કળતજ્ઞા પૂર્ણ પિતળપ્રેમ, પરિણામ લક્ષી કર્તવ્ય નિષ્ઠા માત્ર પરિવાર પ્રત્યેની જ નહીં પરંતુ સમગ્ર વસુદેવ કુટુંબકમની ભાવના, શ્રી આર્ય કન્યા ગુરુકુળ ના ભવિષ્ય ને સુવર્ણમય બનાવવાની ખેવના, ભારતીય સંસ્કળતિ અને કલાને ઉજાગર કરનારી અપાર પરિવાર ગૌરવ સાથે સર્વ ધર્મસમભાવ ની ભાવના ડો. સવિતા દીદીનું જીવન અને કાર્ય સાથે મનોવિજ્ઞાનના પરંપરાગત અને આધુનિક ખ્યાલો ને સહજ રીતે રજૂ કરી જાય છે.
મનોવિજ્ઞાનના પરંપરાગત ખ્યાલો સાથે સહજ રીતે રજૂ થતું દીદીનું જીવન.
મનોવિજ્ઞાનના આધુનિક સિદ્ધાંતો સાથે સહજ રીતે રજૂ થતું.
દીદીનું જીવન
મનોવિજ્ઞાનના પરંપરાગત અને આધુનિક સિદ્ધાંતોને સહજ રીતે અનુસરવાનું એક મહત્વપૂર્ણ કારણ એ છે કે મનુષ્યની માનસિક અને આત્મિક સ્વસ્થતા માટે આવશ્યક છે. આ સિદ્ધાંતો માનવ મનને શાંતિ, સુખ, અને સમળદ્ધિની દિશામાં માર્ગદર્શન આપે છે. મનોવિજ્ઞાનના આધુનિક સિદ્ધાંતો માનવને આત્મનિર્ભર બનાવે છે અને માનસિક વિકાસને પ્રાથમિકતા આપે છે.
મનોવિજ્ઞાનના પરંપરાગત અને આધુનિક સિદ્ધાંતોને અનુસરી દીદીનું જીવન એક વિશેષ પ્રયાસ છે જે માનવને સમગ્રતાની દૃષ્ટિએ વિચારવાની મૂળભૂત શિક્ષા આપે છે. આ પ્રયાસ માનવને આત્મસમર્પણ, સહનશીલતા, અને સમર્પણની ભાવના વિકસાવે છે.
મનોવિજ્ઞાનના પરંપરાગત અને આધુનિક સિદ્ધાંતો ને સમજવાનું એક અન્ય મુદ્દો એ છે માનવને આત્મનિર્ભર બનાવવા માટે આવશ્યક છે. આ સિદ્ધાંતો માનવને આત્મવિશ્વાસ, સ્વાધીનતા, અને સામર્થ્ય આપે છે. માનવને આત્મસમર્પણ અને સહનશીલતાને વિકસાવવાનું માનવનું મુખ્ય લક્ષ્ય હોવું જોઈએ.
મનોવિજ્ઞાનના પરંપરાગત અને આધુનિક ખ્યાલોની અનુસરતું જીવન સવિતા દીદીઃ માનવીનું જીવન મનોવિજ્ઞાન સાથે અભિન્ન રીતે જોડાયેલું છે. મનુષ્યનું મન, તેનું વર્તન, સંસ્કાર, ચિંતન અને ભાવનાઓ - આ બધું મનોવિજ્ઞાનની વ્યાખ્યા સાથે ગુંથાયેલું છે. ભારતીય પરંપરામાં મનોવિજ્ઞાન આત્મા અને ચિત્તના અધ્યયન સાથે જોડાયેલું હતું, જ્યારે આધુનિક સમયમાં મનોવિજ્ઞાન વર્તન અને માનસિક પ્રક્રિયાઓનું વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ બન્યું છે.
આ બે ખ્યાલો - પરંપરાગત અને આધુનિક મનોવિજ્ઞાન - વચ્ચે સંતુલન સ્થાપિત કરનારાઓમાં સવિતા દીદી નાનજીભાઈ કાલિદાસ મહેતાનું જીવન એક જીવંત ઉદાહરણ છે. તેમનો જીવનપ્રવાસ દર્શાવે છે કે પરંપરા અને આધુનિકતા વચ્ચે કોઈ વિસંગતિ નથી, પરંતુ બંને એકબીજાને પૂરક છે.
પરંપરાગત મનોવિજ્ઞાન અને દીદીનું જીવન
ભારતીય પરંપરાગત મનોવિજ્ઞાન મુજબ મનુષ્યનું જીવન ચાર સ્તંભ પર આધારિત છે.
૧. ધાર્મિકતા, ૨. સંસ્કાર અને કર્તવ્યભાવ, ૩. સંયમ અને આત્મનિયંત્રણ, ૪. પરિવારપ્રેમ અને કરુણા, સવિતા દીદીના જીવનમાં આ પરંપરાગત લક્ષણો પ્રગટ થાય છે.
ધાર્મિકતાઃ તેઓ દૈનિક જીવનમાં પ્રાર્થના, ભજન અને ધ્યાનને મહત્વ આપે છે. પરંપરાગત ધાર્મિક વળત્તિ તેમના જીવનનો આધારસ્તંભ છે.
સંસ્કારઃ ઘર-પરિવારમાં મોટી-નાનીનો આદર, સૌજન્ય અને સહકાર - આ બધું તેમના જીવનની રોજની પ્રથા છે.
કર્તવ્યભામાં પરિવારની જવાબદારીઓ, સામાજિક સેવા અને સંસ્કળતિના મૂલ્યો જાળવી રાખવામાં તેમણે કદી પાછળ ન જોયું.
સંયમ અને શાંતિઃ જીવનના પડકારોમાં તેઓએ યોગ, ધ્યાન અને ધાર્મિક ભાવના વડે માનસિક સંતુલન જાળવી રાખ્યું.
આ રીતે દીદીનું જીવન પરંપરાગત મનોવિજ્ઞાનના ‘મનસંતુલન અને મૂલ્ય આધારિત જીવન'ના સિદ્ધાંતોને અનુસરતું જોવા મળે છે.
આધુનિક મનોવિજ્ઞાન
અને દીદીનું જીવન
આધુનિક મનોવિજ્ઞાનના પાયામાં આવતું છે. અવચેતન મનનો પ્રભાવ, વિકાસના તબક્કાઓ, સકારાત્મક પ્રોત્સાહન અને શીખવાનું સિદ્ધાંત (B.F. Skinner), સર્વ-સાક્ષાત્કાર અને માનવીય ક્ષમતાઓ (Abraham Maslow)
સવિતા દીદીના જીવનમાં આ સિદ્ધાંતો આ મુજબ દેખાય છેઃ સમય વ્યવસ્થાપન દીદી પોતાના કાર્ય, પરિવાર અને સામાજિક જવાબદારીઓ વચ્ચે સંતુલન જાળવીને ટાઇમ મેનેજમેન્ટ ઉત્તમ ઉદાહરણ આપે છે.
Positive Reinforcement : પરિવારના નાના સભ્યોને શિક્ષણ, શિસ્ત અને પ્રેરણા આપવા તેઓ દંડ કરતા વધારે પ્રોત્સાહન અને પ્રશંસાનો માર્ગ અપનાવે છે.
Self-Motivation : મુશ્કેલીઓ સામે હાર ન માની, પોતે જ પ્રેરણા મેળવી આગળ વધે છે. આ MaslowÞë “Self-Actualization” તબક્કાનું ઉદાહરણ છે.
વ્યક્તિગત વિકાસઃ દીદી શિક્ષણ, સંસ્કાર અને કારકિર્દી ત્રણેયમાં સંતુલન જાળવીને આધુનિકસ્ત્રીના સ્વ-સશક્તિકરણનો સંદેશ આપે છે.
પરંપરા અને
આધુનિકતાનો સંગમ
સવિતા દીદીનું જીવન દર્શાવે છે કેઃ પરંપરા તેમને મૂલ્યો, ધાર્મિકતા અને કર્તવ્યનિષ્ઠાનો આધાર આપે છે.
આધુનિક મનોવિજ્ઞાન તેમને આત્મવિશ્વાસ, સ્વતંત્રતા અને સમસ્યાઓ હલ કરવાની કૌશલ્ય આપે છે. તેમના જીવનમાં આપણે જોઈ શકીએ છીએ કે,
સવારે પ્રાર્થના સાથે શરૂઆત પણ દિવસનું આયોજન આધુનિક રીતે કરે છે.
મોટા-નાના સભ્યો સાથે પરંપરાગત સૌજન્ય પણ બાળકોને આધુનિક મનોવિજ્ઞાનના માર્ગદર્શન વડે પ્રોત્સાહિત કરે છે.
યોગ અને ધ્યાન વડે મનશાંતિ પણ સાથે આધુનિક સાહિત્ય અને કાઉન્સેલિંગ પદ્ધતિઓ વડે આત્મવિકાસ.
આ રીતે તેઓ પરંપરા અને આધુનિકતાનું સુંદર સંતુલન સ્થાપિત કરે છે.
સવિતા દીદીના જીવનમાંથી આપણે કેટલાક પાઠ લઈ શકીએઃ જીવનમાં મૂળ પરંપરાને જાળવી રાખવી જ જોઈએ, કારણ કે તે આપણું આધ્યાત્મિક પોષણ કરે છે. (૬.પ)
: સંશોધન :
ડો. મનીષા લાખાણી
એમ.એ, બી.એડ પીએચડી
(મનોવિજ્ઞાન)
પોરબંદર
(11:18 AM IST)
છેલ્લા 8 દિવસમાં સૌથી લોકપ્રિય 
