( પરેશ પારેખ દ્વારા ) પોરબંદર : દીપાવલી પર્વનું આધ્યાત્મિક અને ધાર્મિક મહત્ત્વ
શુભં કરોતુ કલ્યાણમ્ આરોગ્યં ધનસંપદઃ। શત્રુબુદ્ધિવિનાશાય દીપજ્યોતિર્નમોઽસ્તુ તે॥
દીપોત્સવનું પર્વ ભારતનાં તમામ તહેવારોમાં સૌથી વધુ મહત્ત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. ભગવાન શ્રીરામચંદ્રજી ચૌદ વર્ષનો વનવાસ પૂર્ણ કરીને, રાવણ વગેરે અસુરોનો નાશ કરીને જ્યારે અયોધ્યાજીમાં પધાર્યા, ત્યારે અવધવાસીઓએ અસંખ્ય દીવાઓ પ્રગટાવીને ભગવાન શ્રીરામજી, માતા સીતાજી અને લક્ષ્મણજીની મંગળ આરતી ઉતારી તેમનું ભવ્ય સ્વાગત કર્યું હતું.
ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્રમાં દિવાળીના દિવસે તથા દિવાળીના બીજા દિવસે આવતી કારતક સુદ એકમને નૂતન વર્ષ તરીકે માનવામાં આવે છે. તે દિવસે આપણે નૂતન વર્ષાભિનંદન અથવા સાલ મુબારક કહીને એકબીજાને શુભકામનાઓ પાઠવીએ છીએ. આમ, વીતી રહેલા વર્ષના છેલ્લા ત્રણ દિવસ અને નવા શરૂ થતા વર્ષના પ્રથમ બે દિવસ, એમ કુલ પાંચ દિવસ આપણા તહેવારોમાં અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ છે.
૧. ધનતેરસ – ભગવાન ધન્વંતરિનું પ્રાગટ્ય
ધનત્રયોદશી એટલે ભગવાન ધન્વંતરિનો પ્રાગટ્ય દિવસ.
ભગવાનના ચોવીસ અવતારોમાં એક અવતાર ભગવાન ધન્વંતરિનો છે. તેઓ ઔષધિ અને અમૃત લઈને પ્રગટ થયા હતા. ઔષધિનો અર્થ માત્ર દવાઓ જ નથી થતો. અન્નને પણ ઔષધિ કહેવામાં આવ્યું છે.'અન્નમ્ ઔષધમ્ ઉચ્યતે' કારણ કે ભૂખરૂપી રોગની દવા અન્ન છે, આહાર છે. તેથી જ આપણે અન્નને પણ બ્રહ્મ માન્યું છે.'અન્નં બ્રહ્મેતિ વ્યજાનાત્' અન્નમાંથી જ પ્રાણીઓ ઉત્પન્ન થાય છે, અન્નના આધારે જ પ્રાણીઓ જીવિત રહે છે અને અંતે માટીમાં ભળી જઈને એ જ માટીમાંથી ફરી અન્નરૂપે ઉત્પન્ન થાય છે. આ રીતે એક ચક્ર સતત ચાલતું રહે છે.આથી આપણને આહારની પણ જરૂર છે. અને જો યુક્ત આહાર-વિહાર ન હોય, તો મનુષ્ય બીમાર પણ થઈ જાય છે. ત્યારે તેને ઔષધિ એટલે કે દવાની જરૂર પડે છે, જે ભગવાન ધન્વંતરિ ઉપલબ્ધ કરાવે છે. 'નાસ્તિ મૂલમ્ અનૌષધમ્' એવું કહેવાયું છે. અર્થાત્ એવી કોઈ વનસ્પતિ નથી, જે ઔષધિ તરીકે ઉપયોગી ન હોય.ભગવાન ધન્વંતરિની કૃપા પ્રાપ્ત કરેલા આપણા કુશળ વૈદ્યો દરેક વનસ્પતિનો એવી રીતે ઉપયોગ કરે છે કે રોગીના રોગને દૂર કરીને તેને સ્વાસ્થ્યલાભ કરાવે છે. કહેવાયું છે કે, 'પહેલું સુખ તે જાતે નર્યા.'
આથી નિરોગી, સ્વસ્થ અને સામર્થ્ય તથા શક્તિથી ભરપૂર શરીર જીવનનો આનંદ માણવા માટેની સૌથી પ્રથમ આવશ્યકતા છે.'શરીરમાદ્યં ખલુ ધર્મસાધનમ્'અર્થાત્ શરીર જ ધર્મના આચરણનું પ્રથમ સાધન છે. પરંતુ તે શરીર નિરોગી હોવું જોઈએ, સ્વસ્થ હોવું જોઈએ અને શક્તિથી યુક્ત હોવું જોઈએ.જ્યાં શક્તિ હોય, જ્યાં બળ હોય, ત્યાં તે બળનો સદુપયોગ કરવો પણ એટલો જ આવશ્યક છે.
૨. નરક ચતુર્દશી – આસુરી વૃત્તિઓનો નાશ
નરક ચતુર્દશી એટલે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે નરકાસુરનો સંહાર કર્યો તે દિવસ, એવી એક કથા પણ પ્રચલિત છે.ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે ગાયેલી ભગવદ્ ગીતાના આધારે જો આપણે આ દિવસનો આધ્યાત્મિક અર્થ સમજીએ, તો ભગવાને કહ્યું છે:
'ત્રિવિધં નરકસ્યેદં દ્વારં નાશનમાત્મનઃ। કામઃ ક્રોધસ્તથા લોભસ્તસ્માદેતત્ત્રયં ત્યજેત્॥' અર્થાત્ કામ, ક્રોધ અને લોભ – આ ત્રણ આત્માના પતનનાં અને નરકમાં લઈ જનારાં દ્વાર છે. તેથી આ ત્રણેયનો ત્યાગ કરવો જોઈએ. કામ, ક્રોધ, લોભ વગેરે નરકમાં લઈ જનારાં આસુરી સ્વભાવ અને વૃત્તિઓ છે. ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની કૃપાથી આવી તમામ આસુરી વૃત્તિઓનો નાશ થાય, એ જ આ દિવસનો આધ્યાત્મિક સંદેશ છે.
દિવાળીની પહેલાં આપણે જેને નાની દિવાળી કહીએ છીએ, તેનું પણ ખૂબ મોટું મહત્ત્વ છે.જ્યારે આ આસુરી વૃત્તિઓનો નાશ થાય, ત્યારબાદ પ્રેમના દીવા, સદ્ભાવનાના દીવા અને જ્ઞાનની જ્યોત પ્રગટાવવી જોઈએ. આ રીતે અનેક દીવાઓની હારમાળા જો આપણે પ્રગટાવીએ, તો અમાસની અંધારી રાત પણ દીવાઓના પ્રકાશથી ઝગમગી ઊઠે છે. ચારે તરફ એક દિવ્ય પ્રકાશ અને આલોક ફેલાઈ જાય છે.એટલા માટે આપણે દિવાળીને પ્રકાશનું પર્વ કહીએ છીએ. અંધકાર પર પ્રકાશનો વિજય! અંગ્રેજીમાં પણ કહેવાય છે: “It is better to light a candle than cursing the darkness.”
અર્થાત્ અંધકારની ટીકા કરતા બેસી રહેવા કરતાં એક દીવો પ્રગટાવવો વધુ સારું છે. અને આપણે તો અસંખ્ય દીવાઓ પ્રગટાવીએ છીએ.અયોધ્યાજીમાં પણ છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોથી લાખો દીવાઓ પ્રગટાવીને ભવ્ય દીપોત્સવ ઉજવવામાં આવે છે. ભગવાન શ્રીરામજીનું દિવ્ય અને ભવ્ય મંદિર નિર્માણ પામ્યું છે અને તેમાં રામલલા બિરાજમાન થયા છે. સરયૂજીના ઘાટ પર દીપોત્સવ સમયે કેવો અદભુત અને અલૌકિક નજારો સર્જાય છે!
૩. દીપાવલી – માતા લક્ષ્મી અને શ્રીગણેશજીનું પૂજન
દિવાળીના દિવસે આપણે માતા લક્ષ્મીજી અને શ્રીગણેશજીનું પૂજન કરીએ છીએ.વિઘ્નહર્તા, ઋદ્ધિ-સિદ્ધિના સ્વામી તથા સિદ્ધિ અને બુદ્ધિના દાતા એવા શ્રીગણેશજી અને સમૃદ્ધિનાં દેવી માતા લક્ષ્મીજી – આ બંનેની કૃપા આપણા સૌ પર સદાય બની રહે.ઘરમાં માતા લક્ષ્મીજીની કૃપાથી જે સમૃદ્ધિ અને સંપત્તિ આવે છે, ત્યારે એક વાત હંમેશાં યાદ રાખવી જોઈએ કે આ લક્ષ્મી આપણી માતા છે અને તેમના પતિ ભગવાન છે.અર્થાત્ લક્ષ્મીજીને પ્રાપ્ત કરવી એ જ જીવનનું અંતિમ લક્ષ્ય નથી. તેમની સાથે ભગવાનનું સ્મરણ અને આરાધના પણ એટલાં જ આવશ્યક છે.
૪. નૂતન વર્ષ – અન્નકૂટ અને ગોવર્ધન પૂજા
એટલા માટે જ પ્રતિપદાના દિવસે આપણા અહીં અન્નકૂટની પરંપરા છે.ખેતરો અને ખળાંમાંથી પસાર થઈને આપણી પાસે જે કંઈ અન્ન પહોંચ્યું છે, તે સમગ્ર અન્નમાંથી વિવિધ પ્રકારની ભોગસામગ્રી તૈયાર કરીને આપણે શ્રીગિરિરાજજીને અર્પણ કરીએ છીએ.શ્રીગિરિરાજજી ભગવાન શ્રીકૃષ્ણનું જ સ્વરૂપ છે.આથી આપણે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની આરાધના અને પૂજા કરીએ છીએ. અન્નકૂટની પરંપરા આપણને અન્ન પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરવાનું અને ભગવાને આપેલી સમૃદ્ધિનો આભાર માનવાનું શીખવે છે.
૫. ભાઈબીજ – યમુનાજી અને યમરાજાનું મહત્ત્વ
ભગવાન શ્રીકૃષ્ણને અત્યંત પ્રિય એવાં શ્રી યમુનાજી છે.યમરાજા અને યમુનાજી ભાઈ-બહેન છે.યમદ્વિતીયાના દિવસે ભાઈ અને બહેન બંને સાથે મળીને શ્રી યમુનાજીમાં સ્નાન કરે છે, તો તેમને ક્યારેય યમયાતના સહન કરવી પડતી નથી, એવી ધાર્મિક માન્યતા છે.શ્રી યમુનાજી દૈન્યભાવનું દાન કરનારાં છે અને 'મુકુન્દરતિવર્ધિની' છે, એટલે કે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણનાં ચરણોમાં પ્રેમ અને ભક્તિ વધારનારાં છે.યમરાજા દંડ તેમને આપે છે, જેઓ અત્યંત પાપી છે અને જેમનાં કર્મો અતિશય ખરાબ છે.પરંતુ શ્રી યમુનાજીની કૃપાથી જેમનામાં વૈષ્ણવી દૈન્યતા છે, જેમને ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ પ્રત્યે અનુરાગ છે અને જેઓ શ્રીકૃષ્ણની સેવામાં સદાય સમર્પિત છે, તેમને ક્યારેય યમયાતના સહન કરવી પડતી નથી.
પાંચેય દિવસોનો આધ્યાત્મિક સંદેશ
આમ, આ પાંચેય દિવસોનું વિશેષ મહત્ત્વ છે.આપણે માત્ર ઉત્સવ જ નથી ઉજવતા, પરંતુ આ પાંચેય દિવસોનો એક વિશેષ સંદેશ પણ છે.
• ધનતેરસ આપણને નિરોગી અને સ્વસ્થ જીવનનું મહત્ત્વ સમજાવે છે.
• નરક ચતુર્દશી કામ, ક્રોધ અને લોભ જેવી આસુરી વૃત્તિઓનો નાશ કરવાનો સંદેશ આપે છે.
• દીપાવલી પ્રેમ, સદ્ભાવના, જ્ઞાન અને પ્રકાશની જ્યોત પ્રગટાવવાનું શીખવે છે.
• નૂતન વર્ષ અને અન્નકૂટ ભગવાન પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા તથા અન્નના મહત્ત્વનો બોધ કરાવે છે.
• ભાઈબીજ ભાઈ-બહેનના પવિત્ર સંબંધ અને ભગવાન પ્રત્યેની ભક્તિનું મહત્ત્વ સમજાવે છે.
તો આવો, આ પાંચેય દિવસોના આ પવિત્ર સંદેશનું આપણે સ્મરણ કરીએ, તેને હૃદયમાં ધારણ કરીએ અને આ સંદેશ સાથે જ આપણા ઉત્સવોની ઉજવણી કરીએ. ભગવાન શ્રીહરિ સૌનું મંગળ કરે આપ સૌને દીપાવલીની હાર્દિક શુભકામનાઓ! અને જ્યાં જ્યાં નૂતન વર્ષ ઉજવવામાં આવે છે, તે સૌને નૂતન વર્ષાભિનંદન અને સાલ મુબારક!
જય શ્રીકૃષ્ણ