​ભુજ : ગુજરાતના કચ્છ જિલ્લાના દરિયાકાંઠે છેલ્લા કેટલાક સમયથી એક સકારાત્મક પરિવર્તનની લહેર જોવા મળી રહી છે. અમેરિકાની અંતરિક્ષ સંસ્થા ‘નાસા’ દ્વારા કરવામાં આવેલા તાજેતરના સેટેલાઈટ અભ્યાસમાં ચોંકાવનારી અને આશાસ્પદ વિગતો સામે આવી છે, જેમાં વૈશ્વિક સ્તરે મેન્ગ્રોવ (ચેર) ના જંગલોના પુનર્જીવનમાં કચ્છની ભૂમિકા અત્યંત મહત્વની હોવાનું બહાર આવ્યું છે. ભારતના કુલ મેન્ગ્રોવ કવરનો અંદાજે 40 થી 45 ટકા જેટલો વિશાળ હિસ્સો એકલું કચ્છ ધરાવે છે, જે આ પ્રદેશની પર્યાવરણીય સમૃદ્ધિની સાક્ષી પૂરે છે.

​સામૂહિક પ્રયાસોથી હરિયાળી ક્રાંતિ

છેલ્લા બે દાયકા દરમિયાન સરકારી વન વિભાગ, સ્થાનિક ગ્રામીણ સમુદાયો અને વિવિધ સ્વૈચ્છિક સંસ્થાઓએ સંયુક્ત રીતે હાથ ધરેલા વનીકરણના સઘન પ્રયાસોને કારણે કોરી ક્રીક, કંડલા ક્રીક અને મુંદરા સહિતના વિસ્તારોમાં મેન્ગ્રોવનું આવરણ અભૂતપૂર્વ રીતે વધ્યું છે. દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં લાખો રોપાઓના વાવેતરને પરિણામે આજે કચ્છની દરિયાઈ સીમા વાવાઝોડા, સુનામી અને જમીનના ધોવાણ સામે એક મજબૂત કુદરતી દીવાલ બનીને ઉભરી આવી છે. આ જંગલો માત્ર કુદરતી આફતો સામે રક્ષણ જ નથી આપતા, પરંતુ સુરખાબ જેવા અનેક દુર્લભ યાયાવર પક્ષીઓ અને સ્થાનિક માછીમારો માટે આવકનું સાધન એવા મત્સ્ય ઉદ્યોગ માટે પણ આશ્રયસ્થાન બની રહ્યા છે. આ ઉપરાંત, સામાન્ય જંગલોની તુલનાએ ચાર ગણો વધુ કાર્બન શોષવાની અદભુત ક્ષમતા ધરાવતા હોવાથી ક્લાઈમેટ ચેન્જ સામેની વૈશ્વિક લડાઈમાં આ જંગલો પૃથ્વીના મહત્વના ફેફસાં તરીકે સેવા આપી રહ્યા છે.

​વધતી દરિયાઈ સપાટી સામે અસ્તિત્વનું જોખમ

આ ઉજ્જવળ ચિત્રની પાછળ એક ગંભીર અને જોખમી વાસ્તવિકતા પણ છુપાયેલી છે. નાસાના નિષ્ણાતોએ ચેતવણી ઉચ્ચારી છે કે, વૈશ્વિક ગ્લોબલ વોર્મિંગને કારણે સમુદ્રની સપાટીમાં સતત વધારો થઈ રહ્યો છે. કચ્છના નીચાણવાળા ભૌગોલિક વિસ્તારો માટે આ વધતું જળસ્તર આવનારા સમયમાં મોટું સંકટ બની શકે છે. પર્યાવરણવિદોના મતે, જો દરિયાનું પાણી આ જ ગતિએ ઉપર આવશે, તો મેન્ગ્રોવના છોડને પોતાની જાતને જમીનની અંદરની તરફ વિસ્તરવા માટે પૂરતી જગ્યા નહીં મળે, જેના કારણે દરિયાકાંઠાના આ અમૂલ્ય જંગલો સમુદ્રમાં ગરકાવ થઈ જશે.

​આગામી સમય માટે સંતુલિત આયોજનની અનિવાર્યતા

માત્ર કુદરતી પડકારો જ નહીં, પણ માનવસર્જિત પરિબળો પણ આ સંવેદનશીલ ઇકોસિસ્ટમ માટે જોખમ ઊભું કરી રહ્યા છે. જેમાં બંદરોનો આડેધડ વિકાસ, ઔદ્યોગિકીકરણ અને નદીઓ પરના બંધોને કારણે સમુદ્રમાં ઠલવાતા મીઠા પાણીના પ્રવાહમાં આવેલો ઘટાડો મુખ્ય છે. નિષ્ણાતોનો સ્પષ્ટ મત છે કે હવે માત્ર નવા રોપા વાવવા પૂરતું સીમિત ન રહેતા, મેન્ગ્રોવના લાંબાગાળાના સંરક્ષણ માટે તેમને કુદરતી રીતે ફેલાવવાની મુક્ત જગ્યા મળી રહે તેવું 'ઇકોલોજીકલ સંતુલન' જાળવવું અનિવાર્ય બની ગયું છે. કચ્છના મેન્ગ્રોવ જંગલોનો આ પુનર્જન્મ કુદરતની એક અણમોલ ભેટ છે, જેને સાચવવા માટે હવે વૈજ્ઞાનિક અભિગમ સાથેના નક્કર પગલાં લેવાનો સમય પાકી ગયો છે.