લંડન : જો તમે આઈપીએલ અને પુરુષોના ક્રિકેટનો હાઈ-વોલ્ટેજ ડ્રામા જોયા પછી હવે આજથી ઇંગ્લેન્ડમાં શરૂ થઈ રહેલા 'આઈસીસી મહિલા ટી૨૦ વર્લ્ડ કપ ૨૦૨૬' ($ICC\ Women's\ T20\ World\ Cup$) તરફ વળી રહ્યા છો, તો આ રમતને માણવા માટે તેની ઝીણવટભરી રણનીતિઓ સમજવી ખૂબ જ જરૂરી છે. ભલે રમત એક જ છે, પરંતુ મહિલા ક્રિકેટની યુક્તિઓ, ગેમપ્લે અને આંકડાઓ પુરુષોની રમત કરતાં તદ્દન અલગ અને વધુ રસપ્રદ છે. અહીં મેચ-અપ્સના નિયમો બદલાઈ જાય છે અને સિક્સર કરતાં ચોગ્ગાની રમઝટ વધુ જોવા મળે છે. ચાલો સમજીએ મહિલા ક્રિકેટના એવા પાસાઓ જે આ ટૂર્નામેન્ટને વધુ રોમાંચક બનાવશે.
૧) ડેથ ઓવર્સમાં સ્પિનર્સનો દબદબો અને મેચ-અપ્સનો ટ્વિસ્ટ
પુરુષોના ક્રિકેટમાં સામાન્ય રીતે એવું માનવામાં આવે છે કે ક્રીઝ પર જમણા હાથનો બેટ્સમેન હોય તો ઓફસ્પિનરને બોલિંગ ન અપાય. પરંતુ મહિલા ક્રિકેટમાં આ પરંપરાગત 'મેચ-અપ' સાવ ખોટા સાબિત થાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, ભારતની સ્ટાર ઓફસ્પિનર દીપ્તિ શર્મા ($Deepti\ Sharma$) જમણા અને ડાબા બંને હાથના બેટ્સમેનો સામે સમાન રીતે ઘાતક સાબિત થાય છે. વર્ષ ૨૦૨૫ થી ટી૨૦ આંકડા દર્શાવે છે કે જમણા હાથની બેટ્સમેન સામે ઓફબ્રેક બોલરોની સરેરાશ ૨૦.૩૩ છે, જે લેગસ્પિન (૨૦.૫૪) કરતાં પણ બહેતર છે.
મહિલા ક્રિકેટમાં ડેથ ઓવરોમાં (છેલ્લી ઓવરોમાં) સ્પિનરો પાસે બોલિંગ કરાવવી એ એક સુનિયોજિત રણનીતિ છે. છેલ્લા ત્રણ વર્લ્ડ કપના આંકડા જુઓ તો ૨૦૨૦માં ૬૦.૯%, ૨૦૨૩માં ૫૦.૮% અને ૨૦૨૪માં ૬૦.૧% ડેથ ઓવરો સ્પિનરો દ્વારા જ નાખવામાં આવી હતી. તેનું મુખ્ય કારણ એ છે કે જ્યારે બેટ્સમેન મોટો શોટ મારવાનો પ્રયાસ કરે, ત્યારે બોલમાં પોતાની કોઈ ગતિ (Pace) ન હોવાથી તેના માટે બાઉન્ડ્રી ક્લિયર કરવી મુશ્કેલ બને છે. જોકે, ફિટનેસ વધવાની સાથે ડબલ્યુપીએલ જેવી લીગમાં હવે પેસર્સનો ઉપયોગ પણ વધ્યો છે.
૨) સીધા શોટ્સને બદલે સ્વીપ અને સ્કૂપ શોટ્સની કેમ છે ભરમાર?
મહિલા ક્રિકેટ મોટાભાગે 'બેકફૂટ ગેમ' તરીકે વિકસી છે. અહીં સ્પિનરો સામે રમાતા શોટ્સમાં સીધા 'V' (સામે રમવા) કરતાં વિકેટની પાછળ અને સ્ક્વેર લેગ તરફ વધુ રન બને છે. આંકડા અનુસાર સ્વીપ શોટ રમતી વખતે મહિલા ખેલાડીઓનો સ્ટ્રાઇક રેટ ૧૫૨.૭૯ નો રહે છે, જે સીધા શૉટ્સ (૧૨૫.૪૩) કરતાં ઘણો વધારે છે. એટલું જ નહીં, પુરુષોની સરખામણીએ મહિલા લીગમાં 'સ્કૂપ' અને 'રિવર્સ સ્વીપ'નો ઉપયોગ બમણો જોવા મળ્યો છે. તેનું એક મુખ્ય ભૌતિક કારણ એ પણ છે કે મહિલા ખેલાડીઓની સરેરાશ ઊંચાઈ પુરુષો કરતાં ઓછી હોય છે, જેના કારણે તેઓ બોલની લંબાઈનો સામનો કરવા માટે ઘૂંટણ પર બેસીને સ્વીપ કરવાનું વધુ પસંદ કરે છે. ઓસ્ટ્રેલિયન ટીમ સિક્સર મારવામાં મોખરે છે, જ્યારે બાંગ્લાદેશની ટીમ સ્વીપ અને ડ્રાઇવ પર વધુ નિર્ભર છે.
૩) મહિલા ક્રિકેટમાં બોલ આટલો બધો સ્વિંગ કેમ થાય છે?
જો તમે પાવરપ્લેમાં બોલને હવામાં સાપની જેમ લહેરાતો જુઓ, તો નવાઈ ન પામતા! પુરુષો કરતાં મહિલા ક્રિકેટમાં સરેરાશ સ્વિંગ ઘણો વધારે મળે છે. પાવરપ્લેમાં (૧ થી ૬ ઓવર) પુરુષો માટે સરેરાશ સ્વિંગ ૧.૦૦૯ ડિગ્રી હોય છે, જ્યારે મહિલાઓ માટે તે ૧.૬૮૮ ડિગ્રી જેટલો પ્રચંડ હોય છે. એરોડાયનેમિક્સના વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ મુજબ, ક્રિકેટ બોલ સૌથી વધુ સ્વિંગ ૯૮ કિમી/કલાક થી ૧૨૮ કિમી/કલાકની ઝડપ વચ્ચે પકડે છે. મહિલા ફાસ્ટ બોલરો સામાન્ય રીતે ૧૦૦ થી ૧૧૫ કિમી/કલાકની ઝડપે બોલિંગ કરે છે, જે સ્વિંગ મેળવવા માટે એકદમ 'પરફેક્ટ સ્પોટ' છે. જોકે, સ્વિંગની સરખામણીએ મહિલા સ્પિનરોને પુરુષો જેટલો ટર્ન (૧.૯૪૪ ડિગ્રી) કે ડ્રિફ્ટ મળતો નથી.
૪) શું આ વર્લ્ડ કપમાં સિક્સરનો નવો રેકોર્ડ બનશે?
ઇંગ્લેન્ડની પિચો અને હવામાનને જોતાં સિક્સરનો વરસાદ થવો થોડો મુશ્કેલ છે, કારણ કે ત્યાં સરેરાશ ૬૭.૫ બોલ ફેંકાયા પછી એક સિક્સ વાગે છે. હેડિંગલી જેવા ગ્રાઉન્ડ પર તો આ સરેરાશ ૧૨૨ બોલ સુધી પહોંચી જાય છે! પુરુષોની આઈપીએલની સરખામણીએ ડબલ્યુપીએલમાં અડધાથી પણ ઓછા છગ્ગા વાગે છે. પરંતુ, સિક્સર ભલે ઓછી હોય, મહિલા ક્રિકેટમાં ચોગ્ગા (Boundaries) મારવાની ક્ષમતા કમાલની છે. ભારત અને ઓસ્ટ્રેલિયામાં દર ૬ ઓલ્ટરનેટ બોલે એક ચોગ્ગો જોવા મળે છે, જે પુરુષોની રમત કરતાં પણ વધુ ઝડપી છે!
આઈસીસી મહિલા ટી૨૦ વર્લ્ડ કપનો ઇતિહાસ (રન રેટ અને સિક્સરની સરેરાશ)
વર્ષ    પ્રતિ છગ્ગા દીઠ જરૂરી બોલ    ઓવરઓલ રન રેટ
૨૦૦૯    ૧૨૭.૪    ૫.૭૧
૨૦૧૨    ૧૨૨.૫૬    ૫.૨૪
૨૦૨૦    ૬૨.૪૪    ૬.૦૬
૨૦૨૩    ૯૧.૪    ૬.૪૬
૨૦૨૪    ૧૩૧.૭૧    ૫.૮૭
છેલ્લા ૨૦૨૪ ના વર્લ્ડ કપમાં ભલે સિક્સર ઓછી વાગી હોય (દર ૧૩૧ બોલે એક સિક્સ), પરંતુ ખેલાડીઓ સિંગલ-ડબલ લઈને અને ચોગ્ગા ફટકારીને રન રેટ ઊંચો રાખવામાં સફળ રહ્યા હતા. આ વર્ષે ઇંગ્લેન્ડના ઝડપી આઉટફિલ્ડ પર રમત વધુ ઝડપી અને ટેકનિકલ બનશે તેમાં કોઈ શંકા નથી!